palette
درآمدی بر مبانی کلامی تفسیر علمی قرآن کریم

چکیده

خداوند متعال در آیات متعددی از قرآن کریم به انواع مختلفی از پدیده‌های طبیعی اشاره کرده و به طور صریح یا غیرصریح برخی از ویژگی‌های آنها را توصیف می‌نماید. این امر لزوم اهتمام ویژه به روش تفسیر علمی و تبیین و تنقیح مبانی آن را نشان می‌دهد. یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که برای ارائه هرگونه استنباط علمی صحیح از آیات قرآن می‌بایست مبانی کلامی خاصی را مد نظر قرار داد. البته این مبانی کلامی تنها مختص به تفسیر علمی نیستند و در سایر روش‌های تفسیری نیز موضوعیت دارند، ولی نسبت دادن آنها به تفسیر علمی به دلیل نقش اساسی و تعیین کننده‌ای است که در این روش تفسیری دارند، به گونه ای که کاربست یا خدشه در آنها به صورت نظری در اعتبار تفسیر علمی یا به صورت عملی در نحوه تفسیر علمی و مصادیق آن اثرگذار است. این پژوهش نشان می‌دهد که مهمترین مبانی کلامی دخیل در تفسیر علمی عبارتند از: ترکیبی و چندساحتی بودن زبان قرآن؛ واقع‌نمایی و عدم راهیابی باطل به قرآن؛ جاودانگی و فراعصری بودن قرآن؛ چندمعنایی و چندلایه بودن معانی قرآن؛ حکیمانه بودن کلام، افعال، اوامر و نواهی الهی؛ ضرورت وجود اسباب در اداره و انجام امور توسط خداوند.

واژگان کلیدی
قرآن و علم- تفسیر علمی- مبانی تفسیر- زبان قرآن- جاودانگی- چند معنایی- سلسله علل و اسباب در طبیعت- حکمت در قول و فعل خداوند

منابع و مآخذ مقاله

قرآن کریم.

آخوند خراسانى، محمد كاظم بن حسين (1409ق.)، كفاية الأصول، قم: آل البيت.

آلوسى، محمود (1415ق.)، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، بيروت: دارالكتب العلميه.

ابن عاشور، محمد بن طاهر (بی‌تا)، التحرير و التنوير، بی‌جا، بی‌نا.

ابن فارس، أحمد (1404ق.)، معجم مقاييس اللغة، قم: مكتب الاعلام الاسلامي.

ابن منظور، محمد بن مكرم (1414ق.)، لسان العرب، بيروت: دار صادر، چاپ سوم.

ابو حيان، محمد بن يوسف (1420ق.)، البحر المحيط فى التفسير، بيروت: دار الفكر.

ابوالفتوح رازى، حسين بن على (1408ق.)، روض الجنان و روح الجنان فى تفسيرالقرآن، مشهد: بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى.

ابوحجر، احمد عمر (1991م.)، التفسیر العلمی للقرآن فی المیزان، بیروت: دارالقتیبه.

ايازى، محمد على (1373ش.)، المفسرون حياتهم و منهجهم، تهران: وزارت ارشاد.

بکری، شیخ امین (1405ق.)، التعبیر الفنی فی القرآن، بیروت: دارالفکر.

بيضاوى، عبدالله بن عمر (1418ق.)، أنوار التنزيل و أسرار التأويل، بيروت: دار احياء التراث العربى.

تهانوى، محمد على (1996م.)، موسوعة كشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بيروت: مكتبة لبنان ناشرون.

جليلى، هدايت (1372ش.)، روش‏شناسى تفاسير موضوعى قرآن، تهران: انتشارات كوير.

جوادی آملی، عبدالله (1387ش.)، تسنیم، قم: اسراء.

حائری یزدی، عبدالکریم (1418ق.)، دررالفوائد، قم: موسسه النشر الاسلامی، چاپ ششم.

حسن بن زين الدين (بی‌تا)، معالم الدين و ملاذ المجتهدين، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ نهم.

حسيني زبيدي، محمد مرتضى (1414ق.)، تاج العروس من جواهر القاموس، بيروت: دارالفكر.

حلی، جمال الدین (1407ق.)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تصحیح حسن زاده آملی، حسن، قم: مؤسسة النشر الاسلامی.

حلى، حسن بن يوسف (1380ش.)، تهذيب الوصول الى علم الأصول، لندن: موسسه الامام علی ع.

خسرو پناه، عبدالحسین (1385ش.)، فلسفه‌های مضاف، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

خليل بن احمد فراهيدى (1410ق.)، كتاب العين، قم: انتشارات هجرت، چاپ دوم.

خمينى، روح الله (1382ش.)، تهذيب الأصول، قم: دار الفکر.

الخولی، امین (۱۹۶۱م.)، مناهج التجدید فی النحو و البلاغه و التفسیر و الادب، بیروت: دارالمعرفه.

خویى، ابوالقاسم (بی‌تا)، البيان في تفسير القرآن، قم: موسسة احياء آثار الامام الخوئى.

خويى، ابوالقاسم (1417ق.)، محاضرات في أصول الفقه، قم: دار الهادى، چاپ چهارم.

دامن پاك مقدم، ناهيد (1380ش.)، بررسى نظريه عرفى بودن زبان قرآن، تهران: نشر تاريخ وفرهنگ.

الذهبى، محمد حسين (بى‏تا)، التفسير و المفسرون بحث تفصيلي عن نشأة التفسير، بيروت: دار احياء التراث العربى.

راد، علی (1390ش.)، مبانی کلامی امامیه در تفسیر قرآن، تهران: انتشارات سخن.

راغب اصفهانی، حسين بن محمد (1424ق.)، تفسیر الراغب اصفهانی، ریاض: دار الوطن.

راغب اصفهانى، حسين بن محمد (1412ق.)، المفردات في غريب القرآن، بيروت: دارالعلم.

ربانی گلپایگانی، علی (1385ش.)، درآمدی بر کلام جدید، قم: نشر هاجر.

ربانی گلپایگانی، علی (1418ق.)، القواعد الكلامية، قم: مؤسسة الإمام الصادق ع.

رشید رضا، محمد (1375ق.)، تفسیر القرآن الحکیم المشتهر باسم تفسیر المنار، قاهره: دارالمنار.

رومی، فهد بن عبدالرحمن (1407ق.)، اتجاهات التفسیرفی القرن الرابع عشر، عربستان: بی‌نا.

زبیدی، محمد مرتضی (1422ق.)، تاج العروس من جواهر القاموس، کویت: تراث العربی.

زمخشرى، محمود (1407ق.)، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، بيروت: دار الكتاب العربي، چاپ سوم.

ساجدی، ابوالفضل (1381ش.)، واقع نمایی گزاره‌های قرآنی، قبسات، شماره 25

سید مرتضی علم الهدى، على بن حسين (1376ش.)، الذريعة إلى أصول الشريعة، تهران: دانشگاه تهران.

شاکر، محمد كاظم (1382ش.)، مبانى و روش‌هاى تفسيرى، قم: مركز جهانى علوم اسلامى.

شجاعی، حسین و دیگران (1391ش.)، «گسترش آسمان از دیدگاه قرآن و علم»، تهران: اولین همایش اعجاز قرآن.

صادقى تهرانى، محمد (1365ش.)، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن و السنة، قم: انتشارات فرهنگ اسلامى، چاپ دوم.

صدر، محمد باقر (1417 ق.)، بحوث في علم الأصول، بیروت: الدار الاسلامیه، چاپ سوم.

صفار، محمد بن حسن (1404ق.)، بصائر الدرجات الکبری، قم: منشورات کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

صليبا، جميل و صانعى دره بيدى، منوچهر (1366ش.)، فرهنگ فلسفى، تهران: انتشارات حكمت.

طالقانى، سيد محمود (1362ش.)، پرتوى از قرآن، تهران: شركت سهامى انتشار، چاپ چهارم.

طباطبايى، محمد حسين (1417ق.)، الميزان فى تفسير القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين، چاپ پنجم.

طبرسى، فضل بن حسن (1372ش.)، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم.

طريحى، فخر الدين (1375ش.)، مجمع البحرين، تهران: كتابفروشى مرتضوى، چاپ سوم.

طوسى، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبيان فى تفسير القرآن، بيروت: دار احياء التراث العربى.

طوسى، محمد بن حسن 1417 ق.)، العُدة في أصول الفقه، قم: علاقبندیان.

طیب حسینی، محمود (1387ش.)، «بررسی مبانی فرامتنی چند معنایی در قرآن کریم»، پژوهش و حوزه، شماره33.

طیب حسینی، محمود (1389ش.)، «مبانی تفسیر»، در دائرة المعارف قرآن كريم، قم: مؤسسه بوستان كتاب.

طیب حسینی، محمود (1389ش.)، چندمعنایی در قرآن کریم (درآمدی بر توسعه در دلالت‌های قرآنی)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

العک، خالد عبد الرحمن (1414ق.)، اصول التفسیر و قواعده، بیروت: دار النفائس.

على الصغير، محمد حسينذ(1420ق.)، المبادي العامة لتفسير القرآن الكريم بين النظرية و التطبيق، بيروت: دار المؤرخ العربى.

عنایتی راد، محمد جواد (1376ش.)، زبان شناسی دین در نگاه المیزان، پژوهش‌های قرآنی، شماره 9و10

فاضل موحدى لنكرانى، محمد (1381ش.)، اصول فقه شيعه، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار ع.

فخرالدين رازى، ابوعبدالله محمد بن عمر (1420ق.)، مفاتيح الغيب، بيروت: دار احياء التراث العربى، چاپ سوم.

فيض كاشانى، محمد بن شاه مرتضى (1415 ق.)، تفسير الصافي، تهران: مكتبه الصدر.

قمى مشهدى، محمد بن محمدرضا (1368ش.)، تفسير كنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت ارشاد اسلامى.

کلینی، محمد بن یعقوب (1363ش.)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

كلانترى، ابراهيم (1377ش.)، «نظريه تمايز بيانى زبان قرآن و زبان علم»، بيّنات، شماره19.

محتسب، عبدالسلام عبدالمجید (1393ق.)، اتجاهات التفسیر فی العصر فی الراهن، بیروت: دارالفکر.

مصباح یزدی، محمدتقی (1372ش.)، آموزش فلسفه، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.

مصباح یزدی، محمدتقی (1376ش.)، معارف قرآن، قم: انتشارات جامعه مدرسین.

مصطفوى، حسن (1360ش.)، التحقيق في كلمات القرآن الكريم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر كتاب.

مظفر، محمد رضا (1430ق.)، أصول الفقه، قم: انتشارات اسلامى، چاپ پنجم،

معرفت، محمد هادى (1418ق.)، التفسير و المفسرون في ثوبه القشيب، مشهد: الجامعة الرضويه للعلوم الاسلاميه.

معین، محمد (1371ش.)، فرهنگ فارسی معین، تهران: امیرکبیر.

مکارم شیرازی، ناصر (1428ق.)، انوار الاصول، قم: مدرسه الامام علی بن ابیطالب ع.

مكارم، شيرازى ناصر (1374ش.)، تفسير نمونه، تهران: دار الكتب الإسلامية.

مودب، سيد رضا (1379ش.)، اعجاز القرآن در نظر اهل بيت عصمت ع و بيست نفر از علماى بزرگ اسلام، قم: احسن الحديث.

مودب، سید رضا (1388ش.)، مبانی تفسیر قرآن، قم: انتشارات دانشگاه قم.

مودب، سید رضا و موسوی مقدم، سیدمحمد (1388ش.)، «اهم مبانی تفسیر قرآن از دیدگاه مفسران شیعه»، شیعه شناسی، ش28.

موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم (1375ش.)، مشكل ما در فهم قرآن (كنكاشى در زبان قرآن)، نامه‏ مفيد، شماره8.

موسوى سبزوارى، سيد عبد الاعلى(1409ق.)، مواهب الرحمان في تفسير القرآن، بيروت: موسسه اهل بيت(ع)، چاپ دوم.

نائينى، محمد حسين (1352ش.)، أجود التقريرات، قم: مطبعه العرفان.

نکونام، جعفر (1378ش.)، «عرفی بودن زبان قرآن»، صحیفه مبین، شماره20.

نکونام، جعفر (1390ش.)، درآمدی بر معناشناسی قرآن، قم: دانشکده اصول دین.

نکونام، جعفر (1392ش.)، «حقانیت علم ظاهری در قرآن»، مجموعه مقالات نخستین کنگره بین المللی قرآن کریم؛ انسان و جامعه، مشهد: دانشگاه آزاد اسلامی مشهد.

نكونام، جعفر (1380ش.)، درآمدى بر تاريخ گذارى قرآن، تهران: نشر هستى نما.

وطن دوست، رضا (1376ش.)، «راز بروز تدریج در آفرینش»، نشریه علوم و معارف قرآن، ش5.

هادوی تهرانی، مهدی (1377ش.)، مبانى كلامى اجتهاد در برداشت از قرآن کریم، قم: خانه خرد.

Oxford English Dictionary Online (2015), Oxford: Oxford University Press, available in:

http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/science

Rotraud Wielandt, Exegesis of the Quran: Early modern and contemporary, Encyclopaedia of the Quran, Brill, Leiden, 2002, V2, PP.124-141.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.