palette
سیر تاریخی تقریرات مشهورترین برهان اصالت وجود و نقود اهل نظر بر آن

چکیده

با تأمّل در آثار ملّاصدراى شيرازى درمى‌يابيم كه مهم‌ترين و يا حدّاقل مشهورترين برهان مثبتِ اصالت وجود، استدلال از طريق سببيّت وجود در تحقّق اشياء (ماهيّات) است كه در المشاعر، به صرف اختلاف در تقرير ـ و نه محتوا ـ دو دليل نمايانده شده است. نيز برخى فضلاى معاصر، تقريرات ملّاهادى سبزوارى و مدرّس زنوزى از اين برهان را، استدلال جديدى انگاشته‌اند، در نتيجه تقريرات گونه‌گون از برهان واحدى، از روي بي‌توجّهي به قواعد فلسفى ملحوظ در اين تقريرات، محتواى مقدّمات و نحوۀ نتيجه‌گيرى از آنها؛ چهار برهان مستقل قلمداد شده است. مؤيّد ديگر اين ادّعا، ايرادات مشابه اهل نظر بر اين تقريرات است. در اين طريق، نظريۀ انتساب ماهيّات به جاعل، تأكيد بر مجعول بالذّات بودن ماهيّات بدون حيثيّت تقييديّه و اشكال «مصادره به مطلوب» از حيث برخى مبادي تصوّرى؛ بيش از هر چيز مطمح نظر منتقدان بوده است.

     نوشتار پيش ‌رو ابتدا هر يك از تقريرات برهان مزبور را، توضيح و پس از تبيين يكسانى محتواى اين براهين از حيث مقدّمات، حدّ وسط و مفروضات اوّليّه؛ نقدهاى اهل نظر را بر آن، مورد سنجش قرار ‌داده است. نتیجه آنكه از ميان ايرادات اهل نظر، اشكال «مصادره به مطلوب» از قوّت بيشترى برخوردار است.

واژگان کلیدی
وجود ـ اصيل ـ اعتبارى ـ ماهيّت من حيث هي ـ انتساب به جاعل ـ حيثيّت تقييديّه ـ مجعول بالذات ـ مصادره به مطلوب

منابع و مآخذ مقاله

آشتيانی، سيّد جلال‌‌‌‌‌الدين، تعلیقه بر شرح المشاعر لاهیجانی، مندرج در شرح رسالة المشاعر، تهران، امیرکبیر، 1376

ـــــــ، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایرانی، ج1، قم، دفتر نشر تبلیغات اسلامی، چ2، 1363

ـــــــ، هستی از نظر فلسفه و عرفان، قم، بوستان کتاب، ويرايش سوم، چ4، 1382

احسائى، شیخ احمد، شرح رسالة المشاعر، با مقدّمه و تحقیق توفیق ناصر البوعلی، بيروت، مؤسّسة البلاغ، 1428ق.

ابن‌عربى، محيى‌الدين محمّد، انشاء الدوائر، ليدن، چاپ بريل، 1336ق.

بهمنيار، ابوالحسن، التحصيل، تصحيح و تعليق از مرتضى مطهّرى، تهران، دانشگاه تهران، چ2، 1375

پلنگى، منيره «ابهاماتی چند در مسألۀ اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیّت»، تهران، بنياد حكمت اسلامى صدرا، خردنامۀ صدرا، شمارۀ 31، ص38ـ50، بهار 1382

تبریزی، رجبعلی، الاصول الآصفيّة، مندرج در منتخباتى از آثار حكماى الهى ايران، مجلّد اوّل، قم، دفتر نشر تبلیغات اسلامی، چ2، 1363

تهرانی، ميرزا جواد، عارف و صوفى چه مى‌گويند؟، تهران، بنياد بعثت، 1369

جوادی آملی، عبداللّه، رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیّه)، قم، اسراء، 1386

حائری مازندرانی، محمّدصالح، حکمت بوعلی سینا، تهران، نشر حسین علمی و نشر محمّد، 1362

حكمت، نصرالله، متافيزيك ابن‌سينا، تهران، الهام، 1389

دوانى و خواجوئى، جلال‌الدين و اسماعيل، سبع رسائل، تحقيق و تعليق از سيّد احمد تويسركانى، تهران، ميراث مكتوب، 1381

سبزواری، ملّاهادی، شرح المنظومة، با حواشی سبزواری و شيخ محمّدتقی آملی، تصحیح و تعلیقات از فاضل حسینی میلانی، قم، ذوی‌القربی، 1430ق.

سهروردى، شهاب‌الدين، مجموعه مصنّفات، تصحيح هانرى كربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى، چ3، 1380

شهابی خراسانی، محمود، بود و نمود (مشتمل بر چند مبحث از مباحث ماهیّت و وجود)، تحقیق از محمّدامین شاه‌جویی، تهران، مؤسّسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، ویراست دوّم، 1390

شیخ‌الاسلام روحانی، احمد، تعليقات بر وحدت وجود، آبادان، پرستش، 1379

طباطبایی، سیّد محمّدحسین، بدایة الحکمة، با ترجمۀ علی شیروانی، قم، دارالعلم، چ11، 1385

ــــــــ، نهاية الحكمة، قم، مؤسسة النشر الإسلامى، 1362

فیّاضی، غلامرضا، هستی و چيستی در مکتب صدرايی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387

فيض كاشانى، ملّامحسن، اصول المعارف، مقدّمه و تصحيح و تعليق از سيّد جلال‌الدين آشتيانى، قم، دفتر تبليغات اسلامى، چ3، 1375

لاهیجانی، محمّدجعفر، شرح رسالة المشاعر، با حواشی سیّد جلال‌الدّین آشتیانی، تهران، امیرکبیر، 1376

مدرّس زنوزی، ملّاعبداللّه، لمعات إلهیّه، مقدّمه و تصحیح سیّد جلال‌الّدین آشتیانی، تهران، مؤسّسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1361

مدرّس طهرانی، آقاعلى حکیم، بدايع الحكم، مقدّمه و تنظيم از احمد واعظى، تهران، الزهرا (س)، 1376

مدرّس مطلق، سيّد محمّدعلى، وحدت وجود، با تعليقات سيّداحمد شيخ‌الاسلام روحانى، آبادان، پرستش، 1379

مدرّس يزدى، ميرزا على‌اكبر، رسائل حكميّه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، چ2، 1365

مصلح، جواد، ترجمه و تفسیر الشّواهد الرّبوبیۀ، تهران، سروش، چ5، 1389

ملّاصدرا، محمّد بن ابراهیم، تفسير القرآن الكريم، تحقيق از محمّد خواجوى، قم، بيدار، چ2، 1366

ــــــــ، الحکمة المتعالیّة فی الأسفار العقليّة الأربعة، تعلیقات از حاجی سبزواری و علّامۀ طباطبایی، بیروت، دار احیاء التّراث، چ3، 1981م

ــــــــ، سه رسائل فلسفى، قم، دفتر تبليغات اسلامى، چ3، 1387

ــــــــ، الشّواهد الرّبوبیّة فی المناهج السّلوکیّة، تصحیح و مقدّمه از سیّد مصطفی محقّق داماد، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، 1382

ــــــــ، مجموعه رسائل فلسفى صدرالمتألّهين، تحقيق و تصحيح از حامد ناجى اصفهانى، تهران، حكمت، 1375

ــــــــ، المشاعر، تهران، طهوری، چ2، 1363

ــــــــ، المظاهر الإلهيّة فى أسرار العلوم الكماليّة، مقدّمه و تصحيح و تعليق از سيّد محمّد خامنه‌اى، تهران، بنياد حكمت اسلامى صدرا، 1387

ميرداماد، سيّد محمّدباقر، مصنّفات، ج2، به اهتمام عبدالله نورانى، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى، 1385

هدایت‌افزا، محمود، «تأمّلاتی در باب بداهت اصالت وجود»، تهران، دانشگاه خوارزمی، دوفصلنامۀ اشارات، شمارۀ 1، ص85ـ103، بهار و تابستان 1392

ــــــــ، «کاستی‌های هستی و چیستی»، تهران، خانۀ کتاب، کتاب ماه فلسفه، شمارة 60، ص17ـ31، شهریور 1391

يزدان‌پناه، سيّد يدالله، حكمت اشراق، تحقيق و نگارش از مهدى على‌پور، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1389

يثربى، سيّد يحيى، حکمت متعالیه (بررسی و نقد حکمت صدرالمتألّهین)، تهران، امیرکبیر، 1389

ــــــــ، عيار نقد2، قم، بوستان كتاب، 1383


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.