palette
بازخوانی جبر و اختیار در ساحت آموزه های عرفانی

چکیده

«جبر و اختیار» اگرچه ماهیتاً مسئله‌ای کلامی‌‌است اما به دو دلیل به ساحت عرفان نیز راه یافت: پیشینة کلامی‌‌عارفان و اقتضای برخی مباحث عرفانی. راهیابی‌  این بحث کلامی‌‌در ساحت عرفان اسلامی‌‌موجب شد تا به اقتضای دقت نظرها و نکته سنجی‌های عارفان در مباحث توحیدی و ماجرای ظهورات اسمائی، مباحث جبر و اختیار گستره و عمق فزون‌تری یابد و گره‌گشایی‌های فراوانی صورت گیرد. اما استناد به برخی متشابهات کلام و عدم توجه نظام‌مند به جامع سخنان عارفان شائبة جبرگرایی عارفان را برای برخی موجب شده است.‌  این نوشتار با تکیه بر محکمات کلمات عارفان، سه محمل مهم جبرانگاری را که خاستگاهی صرفاً عرفانی و نه کلامی‌‌دارند، تبیین و به اقتضای مجال، در مسیر پاسخگویی و رفع شبهات و سوء فهم‌ها برآمده و در نهایت، تأیید کنندة گونه‌ای اختیار، البته با رویکرد عرفانی است.‌ این سه محور عبارت است از: سریان فیض الهی در عوالم امکانی؛ تجلی و حکومت اسماء جلاله الهی؛ اعیان ثابته و سر القدر.

واژگان کلیدی
جبر- اختیار- عرفان اسلامی- وحدت وجود- اعیان ثابته- اسماء الهی

منابع و مآخذ مقاله

آشتیانی، سیدجلال الدین، شرح فصوص قیصری، مقدمة ‌هانری کربن، مشهد، باستان، 1385.

آملى، حيدر، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران، علمى و فرهنگى (وابسته به وزارت فرهنگ و

آموزش عالى)، 1368.

____، جامع الاسرار، به کوشش‌هانری کربن و عثمان اسماعیل یحیى، تهران، 1966.

ابن‌تركه، صائن الدين، تمهيد القواعد، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالى، 1360.

ابن‌عربی، محی الدین، الفتوحات المکیه، بیروت: دار صادر، بی تا.

____، الفتوحات المکیه، تصحیح عثمان یحیی، قاهره، نشر الهیئه المصریه العامه، بی‌تا (ب).

____، فصوص الحکم، تحقیق و تعلیق ابوالعلا العفیفی، تهران، الزهرا (س)، 1370.

____، فصوص الحکم، قاهره، دار إحياء الكتب العربيـة، 1946 م.

امين، سيده نصرت (بانوى اصفهانى)، مخزن العرفان در تفسير قرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان،

بابا طاهر عريان/ سيد على همدانى/ خواجه عبد الله انصارى، مقامات عارفان سه اثر بزرگ از سه

عارف بزرگ، تهران، كتابخانه مستوفى، 1370.

جامى، عبد الرحمن، الدرة الفاخرة فى تحقيق مذهب الصوفيـة، تهران، مؤسسة مطالعات اسلامى،

____، أشعـة اللمعات، قم، بوستان كتاب، 1383.

____، نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص، تهران، وزارت ارشاد اسلامى، 1370.

الجندى، مؤيد الدين، شرح فصوص الحكم(الجندى)، قم، بوستان کتاب، 1423 ق.

جهانگيرى، محسن، محيى الدين ابن عربى چهرة برجستة عرفان اسلامى، تهران، انتشارات

دانشگاه تهران، 1375.

خمینی، روح الله، ترجمة مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، مترجم حسین مستوفی، تهران،

مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389.

____، شرح دعاي سحر، ترجمۀ سید احمد فهري، تهران، اطلاعات، 1374.

____، طلب و اراده، ترجمه و شرح سیداحمد فهري، تهران، علمی‌‌و فرهنگی، 1362.

____، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الأنس، تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام

خمینی، 1392.

____، آداب الصلاة، چ7، قم، مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خمينى، 1370.

خوارزمى‏، تاج الدين حسين، شرح فصوص الحكم، تحقیق و تصحیح علامه حسن زاده آملى‏،

قم، بوستان كتاب(انتشارات دفتر تبليغات اسلامى حوزة علمية قم)، 1379.

دادبه، اصغر، «جبر و اختیار»، دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ج17، تهران، مرکز دایرة المعارف

بزرگ اسلامی، 1388.

دزفوليان، كاظم، ‏شرح گلشن راز( دزفوليان)، تهران، طلايه‏، 1382.

دهدارى شيرازى، محمد بن محمود، شرح خطبـة البيان، چ2، تهران، صائب، 1380.

سبزوارى‏، محمد ابراهيم، شرح گلشن راز، ‏تحقیق و تصحیح پرويز عباسى داكانى‏، تهران، نشر

علم، 1386.‏

شبسترى، محمود، گلشن راز، به تحقیق و تصحیح محمد حماصيان‏، كرمان،: انتشارات خدمات

فرهنگى كرمان‏، 1382.

غزالى، ابوحامد محمد، احياء علوم الدين، ترجمة مؤيد الدين خوارزمى، تهران، علمى و فرهنگى،

فناری، محمدبن حمزه، مصباح الانس، تصحیح محمد خواجوی، تهران، مولی، 1374.

____، مصباح الأنس بين المعقول و المشهود، بیروت، دار الكتب العلميه، 2010.

قیصری، داود، شرح فصوص الحکم، ج2، تصحیح حسن حسن زاده آملی، قم، بوستان کتاب،

____، شرح فصوص الحکم، تصحیح سيد جلال الدين آشتيانى، تهران، علمى و فرهنگى‏،

قونوى، صدر الدين، النصوص، تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1371.

کاشانی، عزالدین، مصباح الهدایه، ج۱، به کوشش جلال ‌الدین همایی، تهران، ۱۳۶۷.

كاشانى، عبد الرزاق، مجموعه رسائل و مصنفات كاشانى، تهران، ميراث مكتوب، 1380.

____، لطائف الأعلام فى إشارات أهل الإلهام، ج1، قاهره، مكتبـة الثقافـة الدينيـة، 1426 ق.

مستملى بخارى، اسماعيل، شرح التعرف لمذهب التصوف، تهران، اساطير، 1363.

مصباح یزدی، محمد تقی، معارف قرآن، قم، مؤسسة در راه حق، 1367.

مظاهری، عبدالرضا، شرح تعلیقه‌ایت الله العظمی‌‌امام خمینی بر فصوص الحکم ابن‌عربی، تهران،

علم، 1387.

موسوی تبار، مصطفی، انسان از آغاز تا انجام (سیری در آثار‌ایت الله جوادی آملی)، قم، اسراء،

مهرابی، ابراهیم، «اختیار: نتیجة منطقی مبانی عرفانی ابن‌عربی»، فصلنامة علمی- پژوهشی ‌اندیشة

نوین دینی، زمستان 1391، شمارة 31.

هجويرى، ابو الحسن على، كشف المحجوب، تهران، طهورى، 1375.

همدانى، عين القضات، دفاعيات عين القضاة همدانى(شكوى الغريب)، به کوشش قاسم انصارى،

تهران، منوچهرى، 1385.

یزدان‌پناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، نگارش عطاء انزلی، قم، مؤسسة آموزشی و

پژوهشی امام خمینی، 1393.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.