palette
مقایسه تقسیم عوالم هستی از منظر علامه طباطبایی و عرفان اسلامی

چکیده

علامه طباطبایی با تمسک به آیاتی از قرآن کریم به تشریح دوگانه‌ای هستی‌شناسانه در تقسیم عوالم با عنوان دوگانه امر و خلق می‌پردازند. از منظر ایشان عالم خلق، همان عالم ماده است و عالم امر که باطن عالم ماده است شامل عالم مثال و عالم عقل می‌شود. از سوی دیگر در عرفان اسلامی دوگانه‌ای با عنوان جهت حقی و جهت خلقی مطرح است که مشابهت قابل توجهی با دوگانه امر و خلق در قرآن دارد و در آن از حیثیت غیر‌استقلالی و عین‌الربطی ظهورات ذات الهی، تعبیر به «جهت حقی» و از انتساب وجود به موجوداتِ عوالم سه گانه (عقل، مثال و ماده) تعبیر به «جهت خلقی» می‌شود. در عین حال تفاوت‌هایی در تقسیم عوالم از منظر علامه طباطبایی و عرفان اسلامی وجود دارد؛ زیرا طبق دوگانه امر و خلق در بیان علامه طباطبایی، عالم مثال و عالم عقل از عوالم امری محسوب می‌شوند ولی طبق دوگانه جهت حقی و خلقی در عرفان اسلامی، این دو عالم از عوالم خلقی هستند. حال در این مقاله تلاش شده است پس از تشریح تفصیلی دوگانه قرآنی امر و خلق و دوگانه عرفانی جهت حقی و جهت خلقی نشان داده شود که به‌رغم تفاوت ظاهری در تقسیم عوالم طبق این دو نظر، تفاوتی بنیادین میان آنها نیست و می‌توان با تکیه بر ابزار مفهومی جدیدی که در هر دو نظام فکری مستتر است ولی به آن تصریح نشده است یعنی مفهوم «غلبه جهت حقی» و «غلبه جهت خلقی» دستاورد‌ها و دقت‌های هستی‌شناسانه هر دو نظریه را به طور توامان با یکدیگر محل توجه قرار داد.

واژگان کلیدی
عالم خلق، عالم امر، عالم اسماء، جهت خلقی، جهت حقی، عوالم هستی، علامه طباطبایی، عرفان اسلامی.

منابع و مآخذ مقاله

قرآن کریم

نهج البلاغه

آملى، سيد حيدر، جامع الأسرار و منبع الأنوار، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1368.

ابن ترکه، صائن الدین، تمهید القواعد، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالى، 1360.

تهرانی، محمد حسین، توحید عینی و علمی، مشهد، نشر علامه طباطبایی، 1428.

جامی، عبد الرحمن، سه رساله در عرفان، تهران،کتابخانه منوچهری، بی تا.

_______، نقد النصوص، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، 1370.

_______، أشعـة اللمعات، قم، بوستان کتاب، 1383.

جندی، موید الدین، شرح فصوص الحکم، قم، بوستان کتاب، 1381.

_______، صورت و سيرت انسان در قرآن، چ2، قم، اسراء، 1381.

حسينى همدانى، سيد محمد حسين‏، انوار درخشان‏، تهران، كتابفروشى لطفى‏، 1404ق.‏

خانی، ابراهیم، پایان نامه بازخوانی مبانی و ساختار مسئله وجود شناسی در حکمت متعالیه بر

اساس منطق اسفار اربعه عرفانی طبق خوانش قیصری، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1397.

سبزواری،حاج ملا هادی، اسرار الحکم، قم، مطبوعات دینی، 1383.

شیرازی، قطب الدین، شرح حکمـة الاشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383.

طباطبایی، محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسیم، تهران، صدرا، 1367.

_______، اصول فلسفه رئالیسم، قم، بوستان کتاب، 1387.

_______، الانسان و العقیدة، چ2، قم، انتشارات باقیات، 1360.

_______، الرسائل التوحیدیـة، بیروت، موسسه النعمان، 1415ق.

_______، الشمس الساطعـة، محمدحسين‏ حسینی طهرانی، قم، دار المحجـة البيضاء، 1417ق.

_______، بررسی‌های اسلامی، چ2، قم، بوستان کتاب، 1388.

_______، شیعه در اسلام، چ5، قم، بوستان کتاب، 1388.

_______، لب اللباب، قم، بوستان کتاب، 1389.

_______، مجموعـة رسائل العلامـة الطباطبایی، قم، مؤسسه انتشارات جامعه مدرسین، 1428ق.

_______، نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى، بی نا، بی جا، بی تا الف.

_______، نهايـة الحكمـة، قم، موسسه النشر الاسلامي‏، بی تا ب.

_______، اعجاز قرآن، تهران، مركز نشر فرهنگى رجاء، 1362.

_______، الميزان في تفسير القرآن، مؤسسـة الأعلمي للمطبوعات، چ2، بيروت، 1390ق.

_______، انسان از آغاز تا انجام‏، چ2، قم، بوستان كتاب، 1388 ‏.

_______، تفسير البيان فى الموافقـة بين الحديث و القرآن، بيروت، دار التعارف للمطبوعات،

ق.

_______، رسائل توحیدی، چ2، قم، بوستان كتاب، 1388.

فرغانی، سعید الدین، مشارق الدراری شرح تائیه ابن فارض، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی،

فناری، محمد حمزه، مصباح الانس، تهران، مولی، 1374.

قرشى، سيد على اكبر، قاموس قرآن، چ6، تهران، دار الكتب الإسلاميـة، 1371.

قونوی، صدر الدین، إعجاز البيان فى تفسير أم القرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1381.

_______، رسالـة النصوص، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1362.

قیصری، داوود، شرح فصوص الحکم، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، 1375.

کلانتری، ابراهیم، "چیستی عالم امر در آیات قرآن کریم"، پژوهش‌های قرآن و حدیث،

شمارة46، 1392.

ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحكمـة المتعاليـة فى الاسفار العقليـة الاربعـة، بیروت، داراحیاء

التراث، 1981.

_______، الشواهد الربوبيـة فى المناهج السلوكيـة، مشهد، مرکز نشر دانشگاهی، 1360.

_______، تفسير القرآن الكريم، چ2، قم، بيدار، 1366.

یزدان پناه، یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام

خميني، 1388.


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.