palette
تأمّلی بر رویکرد تمثیلِ تکوینی در تبیین آیات خلقت انسان

چکیده

تبیین آیات خلقت انسان، به جهت محذورات کلامی و فلسفی در فهم ظاهری از آن، یکی از مباحث پرچالش در حوزه علوم قرآن و تفسیر بوده و از این رهگذر برخی از مفسّران به دلالت ظاهری این آیات تمسّک کرده و برخی نیز نگرش تاویلی و فهم باطنی را برگزیده‌اند؛ در این میان مفسّرانی چون شیخ محمّد عبده، علامه طباطبایی و  آیت‌الله جوادی‌آملی، با رویکردی نوین، در عین اصرار بر چهارچوب و اشارات معنای ظاهری، قائل به فهمی تکوینی و تمثیلی از این آیات شده‌اند. از نظر ایشان مواردی چون تخاطب خداوند با ملائکه، نافرمانی ابلیس، اسکان آدم ع در بهشت و فریب وی توسط ابلیس، همگی ریشه در امری تکوینی و حقیقتی غیبی داشته که با بیانی تمثیلی بیان شده‌است. این مقاله می‌کوشد که در ابتدا رویکرد تمثیل تکوینی در تبیین آیات خلقت انسان را تبیین کرده و در ادامه با اشاره به پاره‌ای از نقد‌ها و مخالفت‌ها و با ارائه شواهد و خاستگاه‌های تفسیری، فلسفی و عرفانی، آن را مورد سنجش و ارزشیابی قرار‌ دهد.

واژگان کلیدی
تمثیل، تمثیل تکوینی، تاویل، تشبیه، خلقت انسان

منابع و مآخذ مقاله

قرآن‌کریم

ابن عربى، محى الدين ، تفسير ابن عربى،ج1، بتحقيق سمير مصطفى رباب، بيروت، دار احياء التراث العربى، چاپ اول، 1422ق

اسلامی، حسن ، رویای خلوص، قم، انتشارات بوستان کتاب،1387ش

اعوانی، غلامرضا، ناصر محمدی، «زبان قرآن، زبان تمثیل از دیدگاه صدرالمتالهین» خردنامه، شماره 54، 1387ش

آلوسى، سيد محمود، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم، بتحقيق على عبدالبارى عطية، بيروت، دارالكتب العلميه، چاپ اول،1415ق

آملی، سید حیدر ، تفسير المحيط الأعظم و البحر الخضم،ج1، تحقيق سيد محسن موسوى تبريزى، تهران، وزارت ارشاد اسلامى، چاپ سوم، 1422ق

اوسی، علی رمضان ، روش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ترجمه حسین میر جلیلی،تهران، سازمان تبليغات اسلامي. شركت چاپ و نشر بين الملل، ١٣٨١ش

باربور، ایان ، علم ودین، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ پنجم، 1385ش

بحرانى، ابن ميثم، شرح نهج البلاغه، ترجمه قربانعلى محمدى مقدم و على اصغر نوايى يحيى زاده، بنياد پژوهشهاى اسلامى،1375ش

بحرانى، سيد هاشم، البرهان فى تفسير القرآن، بتحقيق قسم الدراسات الاسلامية موسسة البعثة، تهران، بنياد بعثت، چاپ اول،1416ق

جوادی‌آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، بتحقیق محمد صفایی، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ هفتم،1389ش

ــــــــــــــــــ تفسیر تسنيم، بتحقیق علی اسلامی، قم، مرکز نشر اسراء،چاپ هشتم،1388ش

ــــــــــــــــــ دین شناسی، بتحقیق محمد رضا مصطفی پور، چاپ پنجم،1387ش

ــــــــــــــــــ فطرت در قرآن، بتحقیق محمد رضا مصطفی پور، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ سوم، 1384ش

ــــــــــــــــــ ، قرآن حکیم از منظر امام رضا، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ هفتم،1389ش

ــــــــــــــــــ سیره پیامبران در قرآن6-7، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ چهارم،1385ش

ــــــــــــــــــ قرآن در قرآن، بتحقیق محمد محرابی قم، مرکز نشر اسراء،چاپ هشتم،1388ش

حافظ شیرازی، محمد، دیوان حافظ، بتصحیح قاسم غنی و محمد قزوینی، تهران، سروش،1391ش

حسینی، جعفر، اسالیب البیان فی القرآن، قم، بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ١٣٨٧ش

حكيمى، محمدرضا و دیگران، الحياة، ج2، ترجمه احمد آرام‏، تهران‏، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1380ش

خمينى، سيد مصطفى، تفسير القرآن الكريم،ج5، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى(ره)، 1418ق

دورانت ویل، تاریخ فلسفه، ترجمه عباس زریاب خویی، تهران، کتابخانه دانش، 1335ش

رازي، فخرالدين ، مفاتيح الغيب، ج28، بيروت، دار احياء التراث العربى، چاپ سوم، 1420ق

رازى، قطب‌الدين، شرح مطالع الانوار فى المنطق‏، قم‏، انتشارات كتبى نجفى

رشیدرضا، محمد، تفسیر القرآن الکریم(الشهیر بتفسیر المنار)، بیروت، انتشارات دارالفکر، چاپ اول،1428ق

رياضى، حشمت الله‏، ترجمه بيان السعادة فى مقامات العبادة، تهران‏، مركز چاپ و انتشارات دانشگاه پيام‏نور، چاپ اول،1372ش

زمخشرى، محمود، الكشاف عن حقائق غوامض التنزيل، بيروت، دار الكتاب العربي، چاپ سوم،1407ق

سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الاتقان فی علوم القرآن، بيروت، دار الکتاب العربي،1407ق

شرف‌الدين، سید عبدالحسين، فلسفة المیثاق والولایة، بتحقیق علي جلال باقر، نشریه تراثنا، السنة السادسة عشر، ربیع الثانی و جمادی الأولی و جمادی الثانیة، العدد 2، 1421ق

شعيرى،‏ تاج الدين ، جامع الأخبار، قم،انتشارات رضى، چاپ اول‏،1405ق

صالحی، مجید، داستان آدم ابوالبشر در نگاه دانشمندان اسلامی، مشکو‌ة، 1383ش، شماره 84 و 85

صدرالمتالهين، محمد بن ابراهيم، تفسير القرآن الكريم(صدرا)، بتحقیق محمد خواجوى، قم، انتشارات بيدار، چاپ دوم، 1366ش

ــــــــــــــــــ ، الحكمة المتعالية فى الاسفار العقلية الاربعة، ج2، بيروت، دار احياء التراث‏، چاپ سوم، ‏1981م

ــــــــــــــــــ ‏، سه رسائل فلسفى‏، بتصحيح و تعليق از سيد جلال الدين آشتيانى، قم‏، دفتر تبليغات اسلامی،‏ چاپ سوم‏،1387ش

ــــــــــــــــــ ، مفاتيح الغيب، بتصحيح محمد خواجو، تهران، موسسه تحقيقات فرهنگى، چاپ اول، 1363ش

طباطبايى، سيد محمد حسين ، الميزان فى تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم،چاپ پنجم،1417ق

طبرسى، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البيان فى تفسير القرآن، مقدمه محمد جواد بلاغى، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم

طبري، أبو جعفر محمد بن جرير ، جامع البيان في تأويل القرآن،ج21، بتحقیق أحمد محمد شاكر، مؤسسة الرسالة، چاپ اول،1420ق

طوسى، نصير الدين، علامة الحلى‏، الجوهر النضيد، به تصحيح محسن بيدارفر، قم‏، انتشارات بيدار، چاپ پنجم، 1371ش

عروسى، حويزى عبد على بن جمعه ، تفسير نور الثقلين، بتحقيق سيد هاشم رسولى محلاتى، قم، انتشارات اسماعيليان، چاپ چهارم،1415ق

علامی، ابوالفضل، حسینی میلانی علی و دیگران، آشنایی با تفاسیر و مفسران، ج1، تهران، مرکز نمايندگي ولي فقيه در سپاه، 1379ش

فضل الله، سيد محمد حسين، تفسير من وحى القرآن، بيروت، دار الملاك للطباعة و النشر، چاپ دوم،1419ق

فولادي، عليرضا، زبان عرفان، تهران، نشر فراگفت،۱۳۸۹ش

فيض كاشانى، ملا محسن، تفسير الصافى، بتحقيق حسين اعلمى، تهران، انتشارات الصدر،چاپ دوم،1415ق

قرشى، سيد على اكبر، قاموس قرآن، ج1، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ ششم، 1371ش

قرائتى، محسن، تفسير نور،ج1، تهران، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ يازدهم،1383ش

قمى، عباس‏، سفينة البحار و مدینه الحکم و الآثار، قم‏، اسوه‏، چاپ اول‏، 1414ق

گنابادى، سلطان محمد، تفسير بيان السعادة في مقامات العبادة، بيروت، مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، چاپ دوم،1408ق

مجلسی، محمد باقر ، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج75، تهران، دارالکتب الاسلاميه، ۱۳۶۵ش

مظفر ،محمد رضا ، المنطق، قم، دارالعلم، 1388ش

مكارم شيرازى، ناصر، تفسير نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ اول، 1374ش

موحد، صمد، آدم ، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1367ش

ميرداماد، محمد باقر بن محمد ، التعليقة على أصول الكافي، بتحقیق مهدى رجائى، ‏ قم،‏ الخيام‏ ،چاپ اول‏،1403ق

نفیسی، شادی، عقلگرایی در تفاسیر قرن چهاردهم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1379ش

هیک، جان ، فلسفه دین، ترجمه بهزاد سالکی، تهران، انتشارات بین المللی هدی، چاپ سوم، 1381ش


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.