palette
الگوی علم‌شناسی منطقی و هویت اجتماعی دانشهای مدون

چکیده

در فلسفه اسلامی، شاخه­ای مستقل با عنوان فلسفه علم وجود ندارد، اما این سنت فلسفی الگوهایی برای علم­شناسی ارائه کرده است. بر اساس الگوي علم­شناسي منطقی ظرف تحقق «علوم» نیز مانند «ادراك» ذهن است زیرا هر دو یک حقیقت هستند، با این تفاوت که «ادراك» از حيث تحليل دروني مطلق فرض شده­است، ولی در علوم به اجزاء آن به عنوان مفاهيم و قضايا ابتنای آنها بر مبادي تصوري و تصديقي نظر می­شود. در اين تحليل «علم» خواه به صورت بسيط يا مركب امري ذهني و «وابسته به شخصِ عالم» است. اما متفکران مسلمان طي چند دهه اخير با «هويتي شناختي» مواجه هستند كه آن را نيز «علم» مي­گويند. در اصطلاح اخیر، «علم» هويتي است غيروابسته به عالِمي خاص و اصطلاحاً بين­الاذهاني است، چنین نگاهی در میان متفکران مسلمان مسبوق به سابقه است و برخی فیلسوفان مانند علامه طباطبایی میان علوم برهانی و علوم اعتباری قائل به تفصیل شده­اند. برای تحلیل و مقایسه این دو «هویت» از منظر فلسفه اسلامی و بررسی رابطه آن با «معرفت» مسئله را در سه پرسش تفصیل می­دهیم: اول اينكه رابطه اين «مجموعه واحد» با «شناخت» چيست و چگونه باعث شناخت مي­شود؟ دوم اين که سِرّ وحدت یک علم و تمايز آن از ديگر علوم چیست؟ سوم اينكه هر مجموعه از نظر ساختاري داراي چه اركان و اجزائي است تا بتواند معرفت­ساز باشد؟ در این مقاله پس از توضیح الگوی علم­شناسی منطقی و پرسش از هویت اجتماعی علوم از تفصیل علوم به برهانی و اعتباری دفاع می­کنیم، ولی بر خلاف علامه طباطبایی این میان این دو رابطه تولیدی را برقرار می­دانیم. 

واژگان کلیدی
علم شناسی/ ادراک/معرفت/ صناعت/ فلسفه اسلامی

منابع و مآخذ مقاله

ابراهیمیان، سیدحسین، معرفت‌شناسی از دیدگاه فلاسفه اسلامی و غربی، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول: 1372

ابن‌سينا، حسين، الاشارات و التنبيهات، تحقيق كريم فيضي، موسسه مطبوعات ديني، 1384

ابن‌سینا، حسین، برهان شفاء، ترجمه و پ‍ژوهش مهدي قوام صفري، فكر روز، 1373.

آذربایجانی، مسعود؛ صورت‌بندی تمدن و مراحل تکوینی آن؛ از مجموعه «درآمدی بر آزاداندیشی و نظریه‌پردازی در علوم دینی» مجموعه گفتگو، دفتر اول، چاپ اول، 1383.

آزادي، عليرضا، «مفاهيم اولي، ضروري، بديهي و يقيني در منطق صوري»، نشريه دانشكده ادبيات و علوم انساني، دانشگاه تبريز، شماره 44، صص 1-30، بهار و تابستان 1380

اعرافی، علیرضا، «بهره‌گيري از روش‌شناسي اجتهادي لازمه توليد علم ديني»، فصلنامه روش شناسي علوم انساني، شماره 49، زمستان 1385، ص 4.

پپینو، دیوید، «فلسفه علم»، ترجمه حسن میانداری، در نگرشهای نوین در فلسفه جلد 2، قم: کتاب طه، چاپ دوم: 1383

جمالی، مصطفی، «هويت علوم انساني اسلامي؛ از ديدگاه روش شناختي»، دو فصلنامه پژوهش، شماره 5، بهار و تابستان 1390 ص 5

جوادی آملی، عبداله، رحیق مختوم، جلد اول، پنج بخش در پنج مجلد، قم: إسراء، چاپ اول: 1376

جوادی آملی، عبداله، معرفت‌شناسی در قرآن، قم: إسراء، چاپ اول: 1378

حسنی، ابولحسن، «ضرورت طراحی منطق فهم دین برای تولید علوم انسانی و اسلامی»، علامه طباطبایی فیلسوف علوم انسانی و اسلامی به کوشش دکتر عبدالحسین خسروپناه، جلد دوم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پاییز 1390.

حسنی، سید حمیدرضا، علی‌پور، مهدی، «پارادایم اجتهادی دانش دینی»، در مجموعه مقالات همایش علامه طباطبایی فیلسوف علوم انسانی و اسلامی به کوشش دکتر عبدالحسین خسروپناه، جلد دوم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پاییز 1390.

حسني، سيد حميدرضا، علي‌پور، مهدي، موحد ابطحي، سيد محمدتقي، علم ديني: ديدگاهها و ملاحظات، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1390

حلي، جمال الدين حسن، الجوهر النضيد، تحقيق محسن بيدارفر، قم: بيدار، 1388

خراساني، محمدكاظم، كفايه الاصول، قم، مؤسسه آل‌البيت، 1409 ق

خسروپناه، عبدالحسین، بابایی، قاسم، «استاد جوادی آملی و فرایند علم دینی»، علامه طباطبایی فیلسوف علوم انسانی و اسلامی، دکتر عبدالحسین خسروپناه، ج1، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1390.

خسروپناه، عبدالحسین، فلسفه فلسفه اسلامي، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1389 الف

خسروپناه، عبدالحسین، نظام معرفت‌شناسی صدرایی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388

خميني (امام)، سيد روح‌اله، مناهج الوصول الي علم الاصول، نهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، 1373

دادجو، ابراهیم، «مدیریت پژوهش جزئی‌نگر»، در مجموعه مقالات همایش علامه طباطبایی فیلسوف علوم انسانی و اسلامی به کوشش دکتر عبدالحسین خسروپناه، جلد دوم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پاییز 1390.

سروش، عبدالكريم، تفرج صنع، تهران، سروش، 1370

سعیدی روشن، محمد باقر؛ نوگرایی ساختاری، مقدمه تولید؛ از مجموعه «درآمدی بر آزاداندیشی و نظریه‌پردازی در علوم دینی» مجموعه گفتگو، دفتر اول، 1383

شیرازی، صدرالدین محمد، الحکمه المتعاليه في الاسفار العقليه الاربعه، مکتبه المصطفوی، 1387 ق

طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، جلد 6 مجموعه آثار استاد شهید مطهری، قم: صدرا، چاپ هفتم: 1379

طباطبایی، سید محمدحسین، بدایه‌الحکمه، بیروت، دارالمصطفی للطباعه و النشر، 1402ه-1982م

طباطبایی، سید محمدحسین، برهان، ترجمه، تصحیح و تعلیق از مهدی قوام صفری، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول: 1371

طباطبایی، سید محمدحسین، نهایه‌الحکمه، قم: مؤسسه النشر الاسلامی، 1417ه

عاشوری، مهدی، «نظریه معرفتی ادراک و نقش آن در تأسیس معرفت‌شناسی نوصدرایی»، علامه طباطبایی- فیلسوف علوم انسانی–اسلامی، به کوشش عبدالحسین خسروپناه،؛ صص 343*372، تهران پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، پاییز 1390

عبودیت، عبدالرسول، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، جلد 2، تهران: سمت، چاپ اول: 1386

فرامرز قراملكي، احد، مظهر قراملكي، علي، «الگوي علم‌شناسي اصوليان»، مقالات و بررسيها (75)، دانشگاه تهران، بهار و تابستان 1383

قائمی‌نیا، علیرضا؛ درون‌گرایی، مانع تولید؛ از مجموعه «درآمدی بر آزاداندیشی و نظریه‌پردازی در علوم دینی» مجموعه گفتگو، دفتر اول، چاپ اول، 1383.

مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران، چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ هشتم: 1377

مصباح یزدی، محمدتقی، شرح برهان شفا (جلد 1 و 2)، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1384

مطهری، مرتضی، «پاورقیهای اصول فلسفه و روش رئالیسم»، جلد6 مجموعه آثار استادشهیدمطهری، قم: صدرا، چاپ هفتم: 1379

مفتوني، ناديا، فرامرز قراملكي، احد، «رهيافتهاي دانشمندان مسلمان در علم‌شناسي»، دانشگاه تهران، مقالات و بررسيها (75)، بهار و تابستان 1383


ارجاعات
  • در حال حاضر ارجاعی نیست.