دوره 11, شماره 3

پاییز 1390

فهرست مطالب

سخن از معرفت در ساحت فلسفه به دو صورت کلي هستي‌شناسي و معرفت‌شناسي انجام مي‌گيرد. اين نوشتار که ادعا دارد به معرفت پژوهي در آثار حضرت امام (ره) پرداخته است در مقام تفکيک اين دو ساحت نيست، بلکه بالاجمال به تبيين کلياتي در عرصة معرفت و تأثير آن بر فلسفة تربيتي امام مي‌پردازد. مسائلي از قبيل چيستي معرفت و تعريف آن، اقسام معرفت، شرايط حصول معرفت نافع، سامان بخش چارچوب کلي اين مقاله است. تقسيم‌هاي مختلفي که براي علم انجام مي‌گيرد از حصولي و حضوري، نظري و عملي و نيز تقسيمي منطبق بر ساحت‌هاي وجودي انسان، ادامه بخش اين نوشتار است. تبيين شرايط سودمندي علم که از آن‌جمله است ضرورت ملازمت علم با تواضع و تهذيب نفس، دروني شدن علوم و معارف و حُسن فاعلي از ديگر مباحثي است که مورد اشارت قرار مي‌گيرد و در نهايت فلسفة تربيتي مأخوذ از اين مباحث معرفي مي شود.
حسنعلی بختيار نصرآبادی, نفيسه اهل سرمدی, مریم انصاری
PDF
بداء آموزه‌اي مهم در مذهب شيعة اماميه به شمار مي‌رود. اهل تسنن، گويي، در کتب اعتقادي روايي خود اين آموزه را بدعتي آشکار در مباني اعتقادي اسلام انگاشته و آن ‌را مورد رد و انکار قرار داده‌اند. اماميه بر اين باور است که تبيين درست و حقيقي بداء مي‌تواند راه را براي پذيرش آن از سوي تمامي مسلمانان بويژه اهل تسنن هموار سازد. بر اين اساس تلاش‌هاي چشمگيري در رسيدن به اين هدف از خود نشان داده است. در اين مقاله اهم عقايد و نظرگاه-هاي مشاهير اهل سنت و عمده مباحث عقلي و روايي شيعي حول محور مفهوم بداء مورد بحث قرار گرفته است. بدين منظور پس از بيان معناي لغوي و اصطلاحي واژة بداء و تعريف نسخ و نيز تمايز آن از اصطلاح نسخ، نسبت موجود ميان علم الهي و معناي مقتبس از واژة بداء با شيوه‌اي تحليلي و عقلي بررسي مي‌شود.
رضا محمدزاده, جواد طاهری
PDF
نظر به اينکه علم بودن يک علم مرهون انسجام مسائل و انسجام مسائل در گرو عاملي وحدت‌آفرين است؛ اغلب حکما اين عامل وحدت‌آفرين را موضوع علم مي‌خوانند. پرسش اصلي مقالة حاضر تبيين رابطة موضوع و مسائل فلسفي طبق ديدگاه ابن سينا و ملاصدراست. چنان که در منطق آمده، موضوع هر علم چيزي است که در آن علم از عوارض ذاتي آن بحث مي‌شود؛ به‌تعبير ديگر محمولات هرعلم و مسائل آن از عوارض ذاتي آن است، لذا بين موضوع هر علم و مسائل آن رابطة تنگاتنگي برقرار است. طبق ديدگاه ابن‌سينا و ملاصدرا، موضوع فلسفه - در مقام تعريف- «موجود بما هو موجود» است و مسائل آن نيز از عوارض ذاتي وجودند، اما تطبيق قواعد منطقي علم‌شناسي بر همة آنچه به عنوان مسائل فلسفي مطرح است، بسيار چالش‌برانگيز است؛ چرا که در مقام تعريف، مسائل فلسفه بايد از عوارض ذاتي «موجود بما هو موجود» باشند، اما در مقام تحقق به مشکل برخورده و به نظر مي‌رسد در برخي از مسائل فلسفي اين نکته رعايت نشده است؛ لذا شکافي ميان مقام تعريف و مقام تحقق فلسفه، به وجود مي‌آيد که بايد براي پر کردن اين شکاف و رسيدن به فهمي دقيق از موضوع فلسفه و مسائل مطرح شده در آن و چگونگي هماهنگي ميان موضوع و مسائل آن تلاش هايي انجام شود.
زهره توازيانی, سيده نرجس عمرانيان
PDF
در فلسفه و عرفان نظري متأثر از ديدگاه-هاي مختلف، در باب رابطة وجود و ماهيت تقريرات متفاوتي از برهان صديقين ارائه شده است. بر اين اساس ابن‌سينا با مبنا قرار دادن تمايز متافيزيكي وجود و ماهيت و شيخ اشراق با انكار اين تمايز و بر اساس نظرية انوار و ملاصدرا بر مبناي تقدم وجود بر ماهيت و وحدت تشکيکي به اثبات وجود حق تبارك و تعالي مي‌پردازند، اما هيچ يك از اين براهين نتوانسته‌اند وجود حق تعالي را به عنوان اولين مسئلة فلسفي به اثبات برسانند. علامه طباطبائي با اتخاذ مبناي جديدي در باب رابطة وجود و ماهيت با استفاده از اصل واقعيت (=وجود) کوتاه‌ترين راه را براي اثبات خدا پيموده است. اتکای برهان علامه بر مبناي فوق ثمرات گرانبهايي چون اثبات واجب به عنوان اولين مسئلة فلسفي و .. را به بار آورده است.
رضا اکبريان, زهرا سادات ربيعی هاشمی
PDF
اهميت و كاركرد معرفتي خاص قوة خيال در بحث استنتاج استعلايي نقد عقل محض به عنوان واسطة حس و فاهمه مورد تأكيد قرار مي‌گيرد. كانت، برخلاف دكارت، نقش معرفتي ايجابي براي قوة خيال قائل است. خيال يكي از قواي اصلي در فرايند تأليف‌هاي سه‌گانة استعلايي است. تأليف بازسازي كاملاً بر عهدة قوة خيال است. در تأليف بازشناسي، كه با مشاركت خيال و فاهمه محقق مي‌شود، معلوم مي‌شود كه كانت فقط علم حصولي را به رسميت مي‌شناسد. با اين حال، پرسش از آگاهانه يا ناآگاهانه بدون تأليف‌ها پرسشي است كه كانت نمي‌تواند براساس علم حصولي پاسخ قابل قبولي به آن ارائه دهد. در انتهاي مقاله با توجه به نظر ملاصدرا دربارة خيال و علم، آراء كانت دربارة قوة خيال و فرايند تأليف مورد ارزيابي مقايسه‌اي قرار مي‌گيرد.
اسماعيل سعادتی خمسه
PDF
هدف از مقالة حاضر بررسي نظريه التفاتی در باب ادراک حسی است. اين نظريه تلاشي براي ارائة تبييني از ادراک حسي است که درصدد است افزون بر موارد ادراک حسي غيرواقعي ارتباط ذهن با عين در ادراک حسي واقعي را نيز توجيه کند. در اين نظريه، ادراک حسي، اعم از واقعي و غيرواقعي، عبارت است از يک حالت ذهني التفاتي که بازنمودي را عرضه مي‌کند. با اينکه اکثر التفات‌گرايان متعلق تجربة حسي را شيء فيزيکي مي‌دانند اما در نظر آنان شيء فيزيکي در تحقق ادراک حسي ضرورتي ندارد و به بيان ديگر، ارتباط ذهن با عين شرط لازم شکل‌گيري ادراک حسي نيست. بنابراين، مي‌توان نتيجه گرفت که تبيين التفات‌گرايانه از ادراک حسي، با اين فهم شهودي که حواس مي‌توانند جهان فيزيکي را بر فاعل شناسا عرضه کنند، هماهنگ نيست و از اين رو، با نوعي شکاکيت قابل جمع است.
سيده مريم موسوی, محمد سعيدی مهر
PDF
از جمله مباحثي که شيخ الرئيس آن را به مطمح نظر گذاشته، معاد و حالات اخروي آن است. او در حکمت خويش پس از آنکه به بحث جنجالي لذت و رنج پرداخته، در پي آن بود تا لذت و الم اخروي را نيز به متألهان و دينداران تفهيم نمايد. شيخ الرئيس در آثار خود، پس از اثبات وجود نفس و بقاي جنبة نفساني، قواي متنوعة انساني را با مرگ مضمحل مي‌دانست، اما براين باور فلسفي پاي مي‌فشرد که تنها قوة عقلاني است که با مرگ انسان، فاني نشده و به سراي باقي خواهد شتافت. او ضمن تقسيم‌بندي‌هاي گوناگون و دامنه‌دار، نفوس بشري را به دسته‌هاي مختلفي تقسيم مي‌کرد تا جايگاه اخروي آنان را روشن سازد. در حکمت سينوي پس از آنکه فراگيري و اکثري بودن سعادت اخروي بر کرسي اثبات نشست، لذت و الم نفوس نيز، عقلاني به شمار آمد. از نگاه شيخ الرئيس،ثواب‌ها،خوشي‌ها، لذت ها و دردهاي عالم عقبي، کاملاً عقلي است و آنچه در متون وحياني از وعده‌ها و وعيدهاي اخروي تشريح شده، چيزي جز گزاره‌هاي استعاري و کنايي نيست. او فقط براي نفوس ناقصه، جايگاهي جسماني که معلق به اجرام سماوي هستند در نظر مي‌گرفت و لذت يا الم اخروي آنان را مادي مي‌انگاشت.
عين الله خادمی, مرتضی حامدی
PDF