دوره 12, شماره 3

پاییز 1391

فهرست مطالب

خودكشي به عنوان معضلي پيچيده و چند بعدي، امروزه به همراه تغييرات سريع جوامع رو به افزايش است. در اين مقاله، نقش و جايگاه باورها و مناسک اسلامي، با در نظر گرفتن چند تباري بودن پديدة خودكشي، براي تعيين تأثير آنها در پيشگيري از خودكشي و در نتيجه، كمك به كاهش آن بررسي می‌شود. به دليل چند تباري بودن مسئلة خودكشي، روش تحقيق به صورت اسنادي، تحليلي و فراتحليلي است. مروري بر برخي مطالعات، تحقيقات و مستندات آماري و تجربي موجود و در دسترس بيانگر ارتباط برخي عوامل همچون افسردگي، روابط جنسي نامشروع، ضعف خانواده و مشروبات الکلي با خودکشي است. حرمت خودکشي و وسوسه و فکر آن در قرآن و روايات، نقش باورهاي اسلامي در معنادار ساختن زندگي (همچون موهبت زندگي، توبه، اميد و خوش‌بيني، آزمايش و ابتلا، صبر، توکل، ياد مرگ و آخرت، ارتباط با خدا و قضا و قدر) و مناسک جمعي و گروهي در اسلام و شبکه‌هاي مذهبي حمايت اجتماعي در پيشگيري از خودکشي بسيار مؤثر است. در مجموع متغير دينداري در دو بعد فردي و اجتماعي و مستقيم و غير مستقيم در اين امر تأثير زيادي دارد.
قربان علمي, مسعود شاوراني
PDF
هدايت مخلوقات به سوي کمال از سنت هاي الهي است. دستگاه آفرينش با هدايت تکويني، انواع موجودات را به سوي کمال مناسب خويش سوق داده است، ولي انسان را از نوع هدايت تشريعي با ارسال پيامبران و انزال کتاب به تکامل مي‌رساند. از ديدگاه قرآن و عهدين، انسان شبيه به خدا آفريده شده است، ازاين رو هدف از خلقتش، تکامل روحي و معنوي به همراه دانش است. شباهت انسان به خدا درگرو رحمت الهي و فراگيري صفات اخلاقي خدا و داشتن حيات معنوي است. آنچه اين مقاله بدان اهتمام مي‌ورزد، شناخت مفهوم هدفمندي و نوع حيات معنوي در قرآن و عهدين است. از ديدگاه قرآن، انسان با توانمندي‌هايش در خلقت، مظهر تجلي صفات الهي است و قرار است در دنيا شايستگي خلافت الهي را پيدا کند ومحل ظهور اسماي الهي شود. تعاليم انبيا در تورات، مبني بر قداست است که گوياي کيفيتي است که نفياً مستلزم دوري جستن از همة چيزهايي است که مخالف ارادة الهي است و اثباتا ًخود را وقف عبادت کردن است. در اناجيل، هدفمندي حيات بشر به دنبال انگارة سقوط بشر و گناه نخستين است و به مفهوم فدا و رستاخيز مسيح اتکا دارد. لطف الهي توسط مسيح عامل اصلي نجات بشر است و ايمان آوردن به مسيح به تنهايي و به عبارتي ديگر آموزة فيض يا همراه بودن آن با اعمال نيک در نجات بشر و آمرزيدگي او، در دو ديدگاه کاتوليک و پروتستان تفسير متفاوت دارد. اين مقاله درصدد است که چگونگي هدفمندي حيات بشر را از منظر قرآن و عهدين « تورات و انجيل» بررسي نموده تا مشترکات و مفترقات اديان را تبيين نمايد.
اعظم پرچم
PDF
مسئلة "رابطه خدا با جهان" در اندیشة ارسطو و ابن‌سینا، محوری‌ترین پرسش مطرح در اين مقاله است. در این مقاله اثبات می‌شود که نگرش این دو فیلسوف مشایی در مورد خدا از جهات متعددی متفاوت است؛ ارسطو، با تکیه بر برهان طبیعی و متوسل شدن به مقولة حرکت به اثبات محرک ثابتی دست می‌یابد که آن را جوهر نام‌گذاری نموده و شارحان وی آن را خدا نامیده‌اند. از نظر وی جوهر علت غایی همة حرکات عالم است. در حالی که در اندیشة ابن‌سینا، خدا به عنوان واجب الوجود وجود محض، معطی وجود به همة کائنات، می‌باشد. از دیدگاه ارسطو خداوند علت است لیکن، علیت او صرفاً تحریکی است. از دیدگاه ابن‌سینا این علیت ایجادی است و نه تحریکی. وی با تقسیم موجود به واجب و ممکن و اثبات نیازمندی ذاتی ممکنات به واجب، تعالی، مدل نوینی از مناسبات خدا و جهان را مطرح ساخت که براساس آن، جهان باویژگی حدوث ذاتی به طور پیوسته از خالق سرمدی فیض هستی دریافت می‌کند(به عبارت دیگر جهان، همواره به وصف وجوب غیری موجود بوده است). از دیدگاه ارسطو، خدانه تنها خالق جهان نیست، بلکه به آن علم و التفاتی نیز ندارد. از دیدگاه ابن‌سینا خدا به عالم علم عنایی دارد که سبب افعال اوست. در این جستار که بررسی تطبیقی در خداشناسی فلسفی دو فیاسوف مشایی است، برتری و تفوق حکمت بوعلی بر فلسفة ارسطو آشکار می‌گردد.
علی محمد ساجدی, يدالله رستمی
PDF
ارسطو از معدود انديشمنداني است که تأملاتي ژرف در بارة عدالت و سعادت داشته است. وي تأثير عدالت در تحصيل سعادت را پذيرفته، به گونهاي که دستيابي به سعادت را بدون اجراي عدالت امکان ناپذير ميداند. به تعبير صحيحتر از نظر وی اعتدال از فضايل عمده در تحصيل سعادت است؛ ميان عدالت و سعادت رابطة عميق و ژرفي وجود دارد به گونهاي که عدالت شرط لازم براي تحصيل سعادت است و معناي اين سخن اين است که امور ديگري نظير داشتن حکمت، عفت، شجاعت، خيراتخارجي و دوستي نيز در تحصيل سعادت نقش دارند و همراه عدالت علتتأمه براي نيل به سعادت ميگردند و اين بدين خاطر است که هر پديدهاي براي تحقق به صدها عامل نياز دارد و عدالت تنها يکي از عوامل تحصيل سعادت است، بنابراين عدالت به عنوان شرط لازم، وسيله‌ و مقدمه‌ای براي نيل به سعادت به شمار ميآيد و نسبت منطقي ميان آن دو عام و خاص مطلق است.
زکريا بهارنژاد, کميل شمس الدينی مطلق
PDF
در اين مقاله عقل نظری و مراتب آن بر اساس دیدگاه ابن‌سینا و تبیین پیامدهایی برای تعلیم و تربیت بررسی می‌شود. نتايج حاصل که با استفاده از روش تحلیلی ـ استنباطی انجام شد ضمن آنکه گويای خصایصی برای هر مرتبة عقلی بود، نشان داد كه علاوه بر لزوم تعریف دو نوع هدف واسطه‌اي و غایی براي تعليم و تربيت، پرورش عقل بايد به صورت تدريجي و با توجه به محدودة سني فرد انجام شود. نظام تعليم و تربيت نيز بايد به گونه‌اي سازماندهي گردد كه به فعليت هر چه بيشتر استعدادهاي بالقوه كمك نمايد وتوجه به محيط به عنوان يك عامل مبنايي در رشد عقلاني، جهت دهي صحيح ودقيق فرد در فرايند اكتساب، در نظر گرفتن تفاوت‌هاي فردي، فراهم آوردن زمينه‌هاي بروز و رشد خلاقيت و ايجاد تنوع در برنامة درسي و محتواي آموزشي به منظور شكوفايي عقل از مشخصه‌هاي اصلي اين نظام باشد. در بحث روش‌های تعلیم و تربیت نتایج حاکی از آن بود که روش‌های اتخاذی ضمن برخورداری از دو ویژگی تطابق با اهداف و محدودة سنی متربی، باید به گونه‌ای باشند که فرایند گذر از یک مرتبه به مرتبة دیگر را میسر سازد و باعث غنی‌سازی هر چه بیشتر مراتب عقل گردند. در پایان نیز الگویی برای رشد عقلانی، براساس دیدگاه ابن‌سینا در زمینة عقل و مراتب آن مطرح شد.
رضاعلی نوروزی, شهناز شهرياری
PDF
مسئلة تطابق ذهن و عين نه تنها حكماي اسلامي را به خود مشغول ساخته، بلكه در ميان فلاسفة غرب نيز معركة آراء بوده است. از جمله نظرياتي كه ذيل اين بحث مطرح شده، نظریة وجود ذهنی بین فلاسفة متأخر و نظرية شبح در بین متکلمان است . طرح اين نظريه، ثمرة پرسش‌هايي است كه متكلمان در ارتباط با چگونگي وجود ماهيات اشيا در ذهن مطرح ميساختند. كنجكاوي متكلمان دراین زمینه، سبب پیدایش نظریة اضافه و نظریة شبح در بین آنان گردید. در ميان فلاسفة اسلامي، اولين كسي كه نظرية شبح را جداگانه مطرح و نقد کرده، علامه طباطبايي (ره) است. در اين مقاله پس از نقل مقدمهاي كوتاه، تطابق عين و ذهن در معرفت شناسي اسلامي بررسي مي‌شود، سپس نگارنده به تبيين نظرية شبح از ديدگاه علامه طباطبایی ميپردازد. لزوم سفسطه و به‌وجود آمدن دور، اشكالاتي است كه علامه بر پيكر اين نظريه وارد ميسازد. نگارنده با نقد هر يك از آنها، زمينه را براي تقویت نظرية شبح فراهم ساخته و با نقل نقدهایی بر نظرية حكما، به تأییدات خود بر نظرية شبح می افزاید.
سيدمحمد اسماعيل سيدهاشمی, مهدی سجادی فر
PDF
در چند دهة اخير پيرامون مفهوم تبيين، پرسش‌هاي مهمي در فلسفة علم طرح شده است که بيشتر آنها تاکنون پاسخ قانع‌کننده‌اي نيافته‌اند. اين نوشتار قابليت‌هاي عقلگرايي را در پاسخ به اين پرسش‌ها بررسي مي‌کند. ديدگاه عقلگرايانه‌اي که محور اين نوشتار است تبيين يک رويداد را مستلزم کشف علت آن مي‌داند. استدلال اصلي اين است که بيشتر مشکلات مربوط به تبيين ناشي از سيطرة رويکردي تجربه‌گرايانه است و موفقيت رهيافت عقلي در حل اين مشکلات، حتي از نگاهي عملگرايانه نيز دليلي کافي براي لزوم بازخواني و احياي اين رهيافت به حساب مي‌آيد و چالشي جدي در برابر رهيافت تجربي است که با سيطره بر فلسفة علم، بيشتر در مسئله‌سازي و توليد معضلات فکري و فلسفي موفق بوده است تا در ارائة راه حلي براي آنها.
رضا صادقی
PDF