دوره 13, شماره 1

بهار 1392

فهرست مطالب

لزوم تحول و بازنگري انديشة کلامي - سياسي شيعه در ارتباط با بحران غيبت امري مهم است که پايه‌هاي آن توسط امامان شيعه ريخته شد، اما در دوران غيبت، نوبختيان نقش اصلي را در اين تحول ايفا کردند. انديشمندان نوبختي در فضاي بحراني غيبت در عرصة کلام سياسي به بررسي مسائل اساسي و مشکلات واقعي مکتب اماميه پرداختند. تلاش اين بزرگان براي پاسخ به مسائل مبتلا به جامعه تأکيد بر گفتماني اعتدالي و ترکيبي بود که مرکب از عقل‌گرايي و روش حکمي معتدل و هماهنگ با نص(کتاب و سنت) مي‌باشد. اين نگرش در واقع ترکيب منطقي عقل و وحي متناسب با شرايط زمانه و سازگار با مکتب اماميه بود. در سطح سياسي اين خاندان علاوه برتمرکز بر پاسخ به شبهات ديني به‌ويژه در عرصة سياست، توسعة فضا براي دفاع از اعتقادات ديني اماميه را مدنظر داشتند. در اسـاس، شکل‌گيري انديشة کلامي - سياسي خاندان نوبختي نمونه‌ اي بارز از پاسخ به بحران‌هاي معرفتي و سياسي جامعه قلمداد مي‌شود.
محمدحسين جمشيدي, داود سبزي
PDF
ولايت تکويني به معناي ولايت بر نظام تکوين از مسائلي است که همواره ذهن عالمان را به خود مشغول کرده است. آنچه در اين نوشتار مي‌آيد، پرده‌برداري از معناي اين اصطلاح و برخورداري يا عدم آن در حق امامان شيعي عليهم ‌السلام است. بر اساس مهم‌ترين يافته‌هاي اين پژوهش، ولايت تکويني مي‌تواند به دو گونة ولايت در تکوين و ولايت بر تکوين تصوير شود و آنکه مورد خلاف است، دومي است. اگر چه واگذاري و تفويض امر عالم به انسان ـ اگر در طول ارادة الهي باشد ـ في‌نفسه امري محال نيست، اما شاهدي بر اين واگذاري و در نتيجه شأن ولايت بر تکوين در حق امامان عليهم السلام نيست.
محمدحسين فارياب
PDF
ادبيات صوفيانه نگاهي از لون ديگر به الهيات و دين است که در آن، باورها و پنداشت‌ها تغيير رنگ و معنا داده است. صوفيان مسلمان چون گياه نورسته‌اي بودند که ازدامان اسلام برخاستند ولي با نگاهي ديگر به جهان پيرامون خود نگريستند و عوالم معنايي تازه‌اي ساختند. بي‌ترديد اين گياه نورسته از آبشخور قرآن و سنت که در روايات پيامبر و بزرگان دين از جمله امامان شيعه مندرج بوده، بهره‌مند گشته است. سخنان، نامه‌ها و مناجات‌ علي(ع) و ساير ائمة شيعه مضامين عارفانه‌اي را بيان کرده که با طبع صوفيان سازگار بوده است و مشايخ صوفي آن را دستمايه‌اي براي شرح و بسط عقايد خود قرارداده با تأويل سخنان ائمة شيعه مفاهيم تازه‌اي جستند و نظام عقيدتي و مسلکي خود را بنياد نهادند. فرضية اين پژوهش بر اين مبنا استوار گشته که تحول فکري صوفيان از طريق تأويل و ديگر يافت از متون و منابع شيعه صورت پذيرفته است. اين جستار در پي درستي و نادرستي عملکرد صوفيان در اين زمينه نيست بلکه در پي ريشه‌يابي افکار و عقايد صوفيان و نحوة استفادة آنان از احاديث و اصول اعتقادي شيعه براي برساختن عقايد خود است. روش پژوهش براساس ديدگاه معرفت شناختي و هرمنوتيک سنت گراي گادامر و محدودة پژوهش بر مبناي اقوال مشايخ اولية صوفيان مندرج در متون معتبر صوفيان بنانهاده شده است و از اين رهگذر، فرضية پژوهش آزموده مي‌گردد.
مريم شعبانزاده , رضا رضايي
PDF
وقايع خارق عادت بسياري در دوران پس از پيامبران، در اسلام و مسيحيت نقل مي‏شوند. دربارة اصل وجود و دلالت اين وقايع که در اسلام به نام کرامت و در مسيحيت به نام کلي معجزه خوانده مي‏شوند اختلاف نظر‏هايي وجود دارد، اما در بسياري از موارد نشانه‏اي از اعتبار الهي و حقانيت معرفي مي‏گردند. مشکل مهم آن‌جا رخ مي‏دهد که برفرض اعتبار يکسان نقل اين کرامات در اسلام و مسيحيت آيا مي‏توان آنها را نشانه‏اي از تأييد الهي دانست؟ چگونه يک دليل مي‏تواند اثبات کنندة دو باور بعضاً متنناقض باشد؟ اين مقاله به بررسي دلالت کرامات در اسلام و مسيحيت مي‌پردازد و به اين مسئله توجه دارد که چه دلالت معقولي براي کرامات هر دو دين قابل پذيرش است. در نهايت، اصل رجوع به فهم عرف به عنوان مبناي جامعي براي مواجهه با کرامات متعدد اسلام و مسيحيت و فهم دلالت آنان پيشنهاد مي‏شود. اين قاعده، دلالت هر کرامت را مطابق با فهم عرف از آن مي‏داند. بر اساس همين اصل، دلالت مجموعة کراماتِ ظاهراً متعارضِ در اديان نيز با مراجعه به همين قاعدة کلي - يعني فهم عرف- قابل بررسي است که طبق آن ارزيابي عظمت يک کرامت، مبناي تشخيص برتري آن قرار خواهد گرفت و در نتيجه، عظمت کرامات ملاک برتري و حقانيت بالاتر صاحب آن‌است.
رضا برنجکار, محمدجواد دانيالی
PDF
از مباحثي که در الهيات فلسفي يهود، اسلام و مسيحيت بدان پرداخته شده رابطة وجودي و تدبيري خدا با جهان است. اين مسئله که با عنوان "عنايت يا مشيت الهي"مطرح شده است در واقع از تمايز‌هاي مهم الهيات فلسفي در حوزة اديان ابراهيمي‌با فلسفه‌هاي يوناني است، چرا که در الهيات يوناني به رابطة ايجادي بين مبدأ هستي و جهان توجه نشده است بلکه اصل ، عدم عنايت و التفات موجود عالي نسبت به داني است. سه فيلسوف برجسته و تأثير گذار در الهيات يهودي ، مسيحي و اسلامي‌- ابن ميمون ، ابن‌سينا و توماس آکوئيني - با نگاه به اين اصل و با الهام از متون ديني تفسير متفاوتي از رابطة خدا با جهان ارائه نموده‌اند. هر چند ابعاد و فروعات اين بحث بسيار گسترده است ولي با توجه به محدوديت مقاله به تحليل ديدگاه اين سه‌انديشمند در توضيح تنها چهار پرسش محوري مرتبط با عنايت و مشيت الهي بسنده شده است و ميزان توفيق آنان در تبيين فلسفي اين موضوع و نقاط اشتراک و افتراق ديدگاه‌هاي آنان ارزيابي شده است .
سيدمحمد اسماعيل سيدهاشمی
PDF
ابن‌سينا در ارائه نظريات وجودشناسانة خود از دو واژة وجوب و امکان که ابتکار فارابي بودند، بسيار مدد مي‌گيرد، دو واژه‌اي که سبقة کمرنگي در آراء فلاسفة پيش از فارابي و ابن‌سينا دارد و جسته و گريخته مي‌توان ردپايي از آنها را نزد فلاسفة يونان باستان يافت، اين ردپا در ارسطو پررنگ‌تر می‌شود، اما به شکل منطقي مطرح می‌شود نه فلسفي و در باب قضايا به آنها پرداخته می‌شود و به موجودات عيني و وجود سرايت نمي‌کند. با ابتکار فارابي و ابن‌سينا در به کارگيري نظرية وجوب و امکان فلسفي و تقسيم موجود به واجب و ممکن، فلسفة هستي‌شناسي مشايي، شکلي متمايز به خود مي‌گيرد و وجود خدا و عالم و مسئلة خلقت که تا پيش از اين مطرح نبود، بهتر تبيين می‌شود.
مریم سالم
PDF
قاعدة اعتدال هستة مركزي فضيلت‌گرايي اخلاقي ارسطو است. بر اساس اين قاعده، همة فضايل اخلاقي در حد وسط قرار دارند و رذايل اخلاقي همه ناشي از افراط و تفريط در اعمال و عواطف است. شارحان و ناقدان گاه در فهم اين قاعدة مهم دچار اشتباه و اختلاف شده‌اند؛ يكي از نقاط اختلاف تفسير معناشناختي يا عمل‌گرايانه از قاعدة اعتدال است؛ تفسير اعتدال به حد وسط دقيق و به اعتدال كمّي، عدم انطباق قاعدة اعتدال بر همة فضايل، نسبت دادن افراط و تفريط به فضيلت و ايجاد رابطة خطي بين فضايل و رذايل از جمله تحليل‌های نادرست در قاعدة اعتدال است. اين مقاله درصدد بيان تحليل‌هاي نادرست از قاعدة اعتدال و اصلاح آنهاست.
حسين اترک
PDF