دوره 14, شماره 3

پاییز1393

فهرست مطالب

مکتب تفکيک با اين انگيزه طراحی و ارائه شده است كه شناخت حقایق و معارف دينی را به دور از التقاط فلسفی و عرفانی، با شيوه‌ای دينی ممكن نمايد و تأويل‌ها و تفاسيری را كه ظواهر شريعت از پذيرش آن ابا دارد، از روند فهم دينی كنار نهد و بر اين ادعاست كه با اين روش مي‌توان به حقایق دينی كه سعادت حقيقی ما در گرو علم به آن است، دست يافت. يکی از کليدی‌ترين مسائل در اين مکتب، مباحث هستی شناسی آن است و مي‌توان ادعا کرد که در مکتب تفکيک مباحث هستی شناسی دروازه ورود به مباحث معرفت شناسی است. در اين مقاله آراء ومبانی هستی شناسی مکتب تفکيک مورد کاوش قرار گرفته است و نشان داده شده که اکثر مطالب آنان در باب هستی‌شناسی با نگاه بدبینانه به حکمت متعالیه وبرای انکار دیدگاه‌های‌این فلسفه پایه‌ریزی شده و براین اساس برخی مبانی‌این مکتب توجیه معقولی ندارد و حتی نمی‌‌توان آن مطالب را مبتنی بر روایات دانست. البته از آنجایی که بین مؤسسان و شارحان‌ این مکتب اختلافاتی وجود دارد تأکید ما در ‌این تحقیق بیشتر بر مؤسسان ‌این مکتب است.
سیدمحمداسماعیل سیدهاشمی‌‌, رضا سليمانی
بیتردید ابن‌خلدون یکی از متفکران بزرگ جهان اسلام و بلکه کل جهان است. اندیشههای بی بدیع و خلاق و مبتکرانۀ وی در تاریخ جامعه‌شناسی، فلسفۀ تاریخ، دولت وحکومت، نسبت به متفکران پیش از وی قابل قیاس نمیباشد، به حق میتوان وی را پایه‌گذار و مؤسس جامعهشناسی نوین و فیلسوف تاریخ نامید. آنچه در این مقاله مشاهده مینمایید، تفکر و اندیشۀ وی در باب فلسفۀ نوسان قیمتهاست. نویسنده تلاش کرده تا دیدگاه این متفکر را در این زمینه تبیین کند.
محمد علی شیخ
نظریه تناسخ مصطلح به‌عنوان یکی از آموزه‌های محوری ادیان هندی و بودایی، از دیرباز محل مجادلات کلامی، فلسفی و عرفانی در میان مسلمانان بوده که غالباً با دلایل متعدد و متقن به ابطال آن رأی داده‌اند. در‌این میان برخی گروه‌ها و فرق غیر رسمی‌‌مسلمانان، نظریة تناسخ را پذیرفته یا منتسب به پذیرش آن شده‌اند. همین امر دامنة مباحث تخصصی در مورد‌این نظریه را به حوزه‌های مختلف معرفتی و تا دوره معاصرسرایت داده است. یکی از عرفای به‌نام‌ایرانی که از منظری عرفانی به مقابله با رواج آموزة تناسخ در عصر خویش پرداخته و با روشن‌بینی و دقت نظر ستودنی به موشکافی، ریشه‌یابی و پاسخگویی به مسائل پیرامون ‌این نظریه پرداخته، شیخ علاءالدوله سمنانی عارف بزرگ قرن هفتم وهشتم هجری قمری است. در‌این مقاله تلاش شده است تا مواجهة‌ این عارف الهی با آموزة تناسخ، در خلال آثار بازمانده از وی مورد بررسی وتحلیل قرار گیرد.
لادن صالحین, ابوالفضل محمودی
در‌این پژوهش مباحثی پیرامون زبان دین و به طور خاص، زبان قرآن مطرح می‌‌کنیم. زبان قرآن از جمله مباحث مهمی‌‌است که در آن به ویژگی‌های‌ایات قرآن توجه می‌‌شود. یکی از مباحثی که می‌‌توان در زبان قرآن بررسی کرد، ویژگی اِحکام وتشابه‌ آیات قرآن است. ما در‌این مقاله، بر اساس آراء ابن‌عربی و علامه طباطبایی در بارة‌ این ویژگی‌ آیات قرآن تأمل خواهیم کرد. بسیاری از اهل نظر، اِحکام و تشابه را از ویژگی‌های الفاظ قرآن می‌‌دانند. در تلقی آنان‌ آیات متشابه ذاتا متشابه است و آگاهی به معنای حقیقیِ متشابهات در ساحت دانش ‌الاهی قرار دارد نه در قلمرو علم آدمی. ابن‌عربی و علامه طباطبایی در پاسخ به‌این مسئلة مطرح در زبان دین، آرای دیگری دارند که ما در پی فهم آنها و تطبیق آرای آنان هستیم. مسئلة ما در‌این نوشته، چیستی محکم و متشابه از منظر ابن‌عربی و علامه طباطبایی و مقایسة آنهاست. هدف ما دستیابی به نظر‌این دو‌اندیشمند در مسئله و تطبیق آنها است و روش آن آمیزه‌ای از نقل و تحلیل عقلی داده‌هاست. برخی از یافته‌های ‌این پژوهش عبارت‌اند از: ا. رابطة احکام و تشابه با وجود مطلق و تجلی در عرفان؛ 2. ذاتی بودن تشابه برای‌ایات متشابه با تفسیر خاص ابن‌عربی از آن؛ 3. نسبی بودن تشابه در‌اندیشة علامه طباطبایی؛ 4. عدم نزاع حقیقی میان ابن‌عربی و علامه طباطبایی در ذاتی و یا نسبی بودن تشابه و امکان جمع میان آنها.
مسعود حاجی ربیع
بحث علیت از مباحث مهم فلسفی است که فیلسوفان اسلامی‌‌تلاش وافری در جهت اصلاح و سامان‌دهی آن مطابق با آموزه‌های دینی انجام دادند. ابن‌سینا با استفاده از مفهوم دینی خلقت که مطابق آن وجود پس از عدم مطرح می‌‌شود، از بحث قوه و فعل ارسطو به بحث وجود و ماهیت گذر کرده و بر‌این اساس بسیاری از مباحث مربوط به علیت را از نو بازسازی می‌‌کند که از آن جمله می‌‌توان به‌این موارد اشاره کرد: ملاک نیاز به علت از "امکان استعدادی" به "امکان ماهوی" تغییر می‌‌يابد. خداوند از محرک نامتحرک نخستینی که فعلیت محض و علت غایی است به واجب‌الوجود بالذاتی که وجود محض است و علت فاعلی‌ایجادی است، تبدیل می‌‌شود. همچنین خداوندی که تنها به خود می‌‌اندیشد به خداوند عالِم به ماسوا تبدیل می‌‌شود و در یک کلام در تفسیر علیت "اعطای وجود به ماهیت" جای "فعلیت بخشیدن به امر بالقوه" را می‌‌گیرد.
سیدرضا(زهیر) حسینی لواسانی, رضا اکبریان
حسن و قبح عقلي و شرعي در سه حوزة عدل، نبوت و معاد نتايج متفاوتي دارند. نظرية حسن و قبح شرعي منجر به عدم توانايي اثبات عقلي صفات خداوند ميشود، همچنين‌اين نظريه قادر نيست بر لزوم بعثت و عصمت انبيا، معاد و تکليف، دليل عقلي ارائه نمايد. در صورت شرعي بودن حسن و قبح تنها منبعي که براساس آن ميتوان به صفات خدا دست يافت و او را منزه از انجام افعال قبيح و ظلم دانست اخبار شرع است، اما در شرايطي که عقلاً نمي‌توان انجام يا ترک افعال را در مورد خداوند اثبات کرد نه تنها شريعت اطمينان‌آوري خود را از دست مي‌‌دهد، بلکه دور لازم مي‌‌آيد، زيرا شريعت را نمي‌‌توان از طريق خود شريعت اثبات کرد. و نيز احکام وعده و وعيد آن الزام‌آور نخواهد بود. در مقابل نظرية حسن و قبح عقلي ‌اين ضعف‌ها را در ناحية لوازم و نتايج ندارد با پذيرش حسن و قبح عقلي ميتوان صفات خدا را عقلاً اثبات کرد و با تأکيد بر قبح اظهار معجزه از سوي مدعي دروغين نبوت و قبح نفي غرض از سوي خداوند بسياري از مسائل در حوزة نبوت و فروعات آن عقلاً اثبات ميشود. همچنين از طريق حسن و قبح عقلي ميتوان بر ضرورت معاد دليل عقلي ارائه کرد.
زکریا بهارنژاد, فاطمه کاظمی
ابن‌سينا در مواضع مختلف آثار خود از نظرية اتحاد سخن به ميان مي‌آورد اما اعتقاد و ديدگاه او به وضوح و روشني مشخص نيست چرا که گاهي مسئلة اتحاد را مي‌پذيرد و گاهي بر رد آن استدلال مي‌آورد. لذا از يک سوي اشتهار شيخ به عنوان منکر قطعي و مسلم نظرية اتحاد عاقل و معقول و از سوي ديگر بررسي قول به استبصار و عدول شيخ از نظر اولية خود و پذيرش اتحاد، همچنين اين مسئله که آيا واقعاً در ميان عبارات او تناقضي وجود دارد يا خير و اگر وجود دارد علت آن چيست و چگونه مي‌توان اين تناقض را رفع يا توجيه کرد؟ از جمله مسائلي است که اين مقاله در‌صدد بررسي آنهاست. در اين خصوص تشريح اقوال شيخ در آثار متعدد او و بيان دوگانگي ميان تعابيرش با تمسک به همه شواهد رد و قبول اتحاد و نقل آرای‌انديشمندان و پاسخ به آنها جايگاهي ويژه دارد. در نهايت اين پژوهش به اين نتيجه رسيده است که با نگاهي ريزبينانه به آثار و ادلة شيخ خواهيم ديد که حقيقتاً تعارضي وجود ندارد بلکه شيخ در همه جاي آثار در پي اثبات اتحادعاقل و معقول بوده است.
شمس‌اله سراج, فرنوش بابادی