دوره 14, شماره 4

زمستان 1393

فهرست مطالب

در ‌اين مقاله ديدگاه ميرداماد در خصوص وجود و ماهيت و رابطة آن دو بيان مي‌‌‌گردد و ضمن مشخص شدن موضع صريح او در خصوص اصالت ماهيت، افکار‌اين فيلسوف بزرگ اصالت ماهيتي در مورد معنا و نيز جايگاه هستي‌شناسانه وجود و ماهيت و‌ اينکه با چه نظري مي‌‌توان به اعتباريت وجود قائل شد و ماهيت اصيل چگونه است، روشن مي‌‌گردد. در حقيقت‌اين مقاله و هر تحقيق ديگري در خصوص ديدگاه‌هاي مبتني بر اصالت ماهيت، راه را براي شناخت اصالت وجود و همه آنچه که به عنوان رسوبات ديدگاه ماهوي در حکمت متعاليه باقي مانده است هموار مي‌‌سازد. البته نوشتار حاضر منحصر به بررسي نظرات ميرداماد است و مقايسة کامل‌اين نظرات با حکمت متعاليه تحقيقاتي ديگر مي‌‌طلبد.
غزاله نویسی, رضا اکبریان
یکی از بارزترین ویژگی‌های عصر اطلاعات و شبکه‌های ارتباطاتی، انفجار اطلاعات و رشد بسترهای جدید دستیابی به اطلاعات است. بی‌تردید، یکی از اصلی‌ترین محمل‌های مطرح برای نیل به داده و به تبع آن حصول به اطلاعات و شکل‌گیری باورها‌، دنیای مجازی‌اینترنت است. بانگاهی به ملزومات مطرح در دنیای سایبری، می‌توان دریافت که تعریف سنتی از معرفت و تأکید بر باور صادق موجه برای نیل به معرفت در دنیای مجازی، با نقائصی همراه است. وجود الگوریتم‌های فیلتری و فرایندهای فنی مطرح در دنیای سایبری، شناساگر را ملزم می‌کند به مؤلفة جدیدی به نام اصل مسئولیت معرفتی و وظیفه‌گرایی معرفتی توجه کند.‌این مقاله، با روش تحلیلی و واکاوی تعریف سنتی موجود از مثلث معرفتی که بر سه رکن باور‌، صادق و موجه تأکید دارد، می‌کوشد ضرورت توجه به تغییر شکل هندسی‌این مثلث سنتی به مربع جدیدی را برجسته کند که متضمن اصل مسئولانه بودن روند شکل‌گیری باور در دنیای سایبری باشد.
حسین زحمتکش, یعقوب جوادی
امروزه بررسی مناسبات میان علم و دین در گرو تعیین موضع در قبال مسئلة پیدایش انسان است. نسبت میان آموزه‌های قرآنی و یافته های تجربی در این مسئله، پرسشی است که علامه طباطبایی و رشید رضا در تفسیر آیات مربوط به انسان و پیدایش او درصدد پاسخ به آن برآمده‌اند. در این میان مؤلف المنار در تلاش هرچه بیشتر برای برقراری و اعلام هم‌نوایی کامل میان این دو است. در مقابل المیزان به‌صورت جدی سعی در به چالش کشیدن روش‌مند و هدف‌مند علوم تجربی دارد. اگرچه سلوک المنار در حل این مسئله از انفعال مؤلف در برابر علوم تجربی حکایت دارد، اما در مقابل نویسندة المیزان از روش‌های گوناگونی برای رد علوم تجربی بهره برده است. با این همه، هیچ‌یک از تفاسیر المنار و المیزان مبانی معرفت‌شناختی رویکرد خود را، حتی تلویحاً، بیان نکرده‌اند. از این رو دستیابی به الگوی جامعِ مناسبات علم و دین از این رهگذر بسیار دشوار است.
علیرضا قائمی نیا, محسن آزادی
یکی از محورهای بنیاد دینی حکومت، مبانی آن است و نوع نگرش به این مبانی، حکومت‌ها را از هم متمایز می‌کند. انسان‌شناسی یکی از این مبانی است که در این نوشتار ضمن تبيين روش‌هاي مختلف انسان شناسي و ابعاد و مراتب وجودی انسان، به تأثیر آن بر هر يك از قوانين حکومت دینی، حاکمان این حکومت و مردم در حکومت مبتنی بر دین پرداخته خواهد شد. کانون تبیین‌های فوق، اندیشه‌های حکیم متأله معاصر، آیت‌الله جوادی آملی خواهد بود چرا که آن استاد کوشیده به مناسبت‌های گوناگون با واکاوی‌های مبانی حکومت دینی، تاثیر آن مبانی را بر این نوع از حکومت تبیین سازد. دستاورد نوشتار حاضر آن است که نوع نگاه و معرفت به ابعاد وجودی انسان تأثیر شگرفی در عناصر گوناگون حکومت دینی خواهد داشت.
محمدمهدی باباپور گل افشانی
گفتمان اصلاحگرایی مبتنی بر عقلانیت و مبارزه با اندیشههای تقلیدمحور حاکم بر جهان عرب توسط سیدجمالالدین و محمد عبده باعث شده که برخی، آنها را منتسب و متمایل به اندیشههای عقلگرای معتزله بدانند و در امتداد اندیشههای آنها نیز مکتب نومعتزله یا احیای مجدد اندیشههای اعتزالی را ببینند. در‌این مقاله، ابتدا با رویکردی انتقادی خاستگاه مطرحشده برای مکتب نومعتزله بررسیشده است. سپس نظرات مختلف در بارة چگونگی ادامه یافتن مکتب نومعتزله پس از عبده تبیین میگردد و در نهایت شواهد و قرائنی از زندگانی عبده که فرضیة معتزله‌گرایی او را ‌ایجاد میکند بررسی و معلوم میشود که هیچکدام از شواهد موجود، نمیتواند دلیل متقنی بر معتزله‌گرایی او باشد. لذا معرفی وی بهعنوان احیاکنندة اندیشههای اعتزالی در دوران معاصر صحیح نیست.
سهیلا پیروزفر, محمدحسن رستمی, حسن سرنوشه فرهانی
رواقیـون که کمی‌‌بعـد از ارسـطو در آتـن، به تـرویج نظـریات فلسـفی خـود پرداختند، نظریة علیت را پذیرفتند و آن را اصلی اساسی در فلسفة طبیعی و اخلاقی خود‌به‌شمارآوردند، اما نه به همان صورت که ارسطو آن را تبیین کرده بود. نه تنها تعریف و تصور آنها از علیت متفاوت بود، بلکه نظریة علل اربعه را نیز نپذیرفتند و همچون حکمای پیشا سقراطی، فقط به علت مادی رسیدند و خدا را نیز مادی انگاشتند. در میان نحله‌های فعال و مطرح در‌این دوره می‌‌توان به اپیکوریان و شکاکان و افلاطونیان میانه و نو اشاره کرد که تنها نزد افلاطونیان می‌‌توان وفاداری به اصل علیت را مشاهده کرد، اصلی که باعث‌ایجاد و نظم عالم می‌‌شود و در رابطة طولی بین موجودات در قوس نزول، فیض نامیده می‌‌شود. با گسترش مسیحیت و مسیحی شدن فلاسفه از قرن 6 به بعد، رابطة علیت به رابطه‌ای ‌ایجادی بین خدا و عالم تبدیل و دیدگاه فیض نوافلاطونی برچیده می‌‌شود و حتی تا قرن 12 و 13 اثر چندانی از آموزه‌های فیزیکی و متافیزیکی ارسطو در بین آباء کلیسا دیده نمی‌‌شود.
مریم سالم
حرکت مکانی به تأکید ابن‌سینا و ابوالبرکات بغدادی از اقدم انواع حرکات است. ابن‌سینا حرکت مکانی را تنها حرکت بر خط راست می‌‌داند و حرکت وضعی را حرکت مکانی نمی‌‌داند، زیرا از نظر او حرکت مکانی حرکتی است که در آن متحرک از مکان خود به طور کامل خارج می‌‌گردد و در حرکت وضعی تنها موقعیت اجزای جسم نسبت به اجزای مکان تغییر می‌‌کند و در مجموع جسم در مکان خود قرار دارد. ابوالبرکات بغدادی حرکت‌های‌اینی و وضعی اعم از دایره‌ای و مستقیم را حرکت مکانی می‌‌داند. ابن‌سینا حرکت مکانی را به قطعیه و توسطیه تفکیک می‌‌کند و برای یکی وجود ذهنی و دیگری وجود عینی قائل است. ابوالبرکات چنین تمایزی را بین حرکت‌های مکانی قائل نیست و حرکات را که با تعریف علی عامل رسیدن علت به معلول می‌‌داند، اجمالاً دارای نوعی از وجود می‌‌داند هر چند که ‌این وجود یکپارچه نیست او ‌این وجود را به تعریف تشکیکی ارسطو از وجود ارجاع می‌‌دهد. ابن‌سینا نیروی محرکه را غیر از جسم متحرک می‌‌داند، ابوالبرکات اگر چه بر‌این موضوع تأکید می‌‌کند اما تداوم حرکتی را که در جسم‌ ایجاد شده است ناشی از خود جسم می‌‌داند. در مورد حرکت بر خط راست در راستای قائم ابن‌سینا به سکون میان حرکت بالاسو و پایین سو قائل است، اما ابوالبركات مي‌‌گويد كه براي سكون جسم در نقطة اوج نه سبب عدمي‌‌پذيرفتني است و نه سبب وجودي، بنابر‌این از نظر او حرکت از پایین به بالا و بر عکس مجموعا یک حرکت است.
عبدالرسول عمادی