بررسی معنای عرفانی «فطرت» براساس مأثورات دعایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

گروه ادیان و عرفان، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه بین‌المللی اهل بیت علیهم السلام، تهران، ایران.

چکیده

درک مفهوم «فطرت» از دیرباز در کانون اندیشه اسلامی قرار داشته است. بااین‌حال، نگاه متکلمانه به این مفهوم اغلب از ابعاد عرفانی آن غافل مانده است و، از همین رهگذر، ضرورت پژوهش حاضر واضح می‌شود. مسئله محوری این پژوهش اتکا به این پیش‌فرض در نظام عرفان اسلامی است که عالَم برپایه اسماء‌اللّه شکل گرفته است. لذا، براساس اسم «الفاطر» بر ضرورت بازخوانی مفهوم عرفانی فطرت در متون عرفانی - دعایی تأکید می‌کند. روش پژوهش توصیفی - تحلیلی و همراه با مطالعه اسنادی متون عرفانی و ادعیه است. یافته‌‌های تحقیق مؤید آن است که در منظومه فکری عارفان «فطرت» حقیقتی است که اوّلاً، به‌منزله خمیره و گوهر اولیه، هم در قلب «انسان کامل» نهفته است و هم مبنای نظم «عالم اکبر» قرار گرفته است. ثانیاً، این گوهر پیش از خلقت جسمانی و در «عالم ارواح» در قلب انسان‌ها به ودیعه نهاده شده و با تزکیه نفس امکان ظهور مجدد و خروج از حالت کمون را دارد. ثالثاً، این فطرت اصیل امکان خدشه‌دار شدن دارد. به‌این‌ترتیب که عارفان فطرتِ مخدوش‌شده در انسان و تأثیر آن در عالم را تحت عنوان «شر» تحلیل کرده و منشأ آن را مختار بودن انسان می‌دانند که این اختیار حاصل «داشتن علمِ توأم با ابزار (بدن)» است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Examining the Mystical Meaning of “Fiṭrah” in Supplications

نویسنده [English]

  • adel meghdadiyan
Department of Religions and Mysticism, Faculty of Islamic Studies, Ahl al-Bayt International University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The concept of "fiṭrah" (primordial nature) has long been a central theme in Islamic thought. However, the theological perspective on this concept has often overlooked its mystical dimensions, thereby highlighting the necessity of the present study. The central issue of this research relies on the premise within the Islamic mystical tradition that the universe is founded upon the divine names (asmāʾ Allāh). Accordingly, based on the name "al-Fāṭir" (the Originator), it emphasizes the need to reinterpret the mystical concept of fiṭrah within mystical and supplicatory texts. The research method is descriptive-analytical, accompanied by a documentary study of mystical texts and supplications. The findings confirm that within the mystical worldview, "fiṭrah" is a reality which: firstly, serves as the primordial substance and original essence, latent both in the heart of the "Perfect Human" and as the foundation of the order of the "macrocosm." Secondly, this essence was deposited in the hearts of human beings prior to physical creation, in the "world of spirits," and through spiritual purification, it can re-emerge and exit its state of concealment. Thirdly, this primordial fiṭrah can be corrupted. In this regard, mystics analyze the corrupted fiṭrah in humans and its impact on the world under the category of "evil," attributing its origin to human free will—a will made possible by "possessing knowledge coupled with an instrument (the body)."

کلیدواژه‌ها [English]

  • Fiṭrah
  • Creation
  • Covenant
  • Perfect Man
  • Evil
قرآن کریم
آملى، سید حیدر (1422ق). تفسیر المحیط الأعظم‏. تهران: سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
ابن ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین (1405ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سید الشهداء للنشر.
ابن‌ترکه‏، صائن‌الدین (1360). تمهید القواعد، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى‏. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالى.
ابن‌طاووس، على بن موسى (1411ق). ‏مهج الدعوات و منهج العبادات‏. قم: دارالذخائر.
ابن‌عربی، محی‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیه. بیروت: دارالصادر.
ابن‌عربی، محی‌الدین (1946). فصوص الحکم. قاهره: دارالإحیاء الکتب العربیة.
ابن‌مشهدى، محمد (1419). المزار الکبیر، تصحیح جواد قیومى اصفهانى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان‏العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دارالصادر.
امیرمعزی، محمدعلی (1401). تشیع (ریشه‌ها و باور‌های عرفانی). تهران: نشر نامک.
بانو امین، نصرت (1361). مخزن العرفان در تفسیر قرآن‏. تهران: نهضت زنان مسلمان‏.
بحرانی، سید ‌هاشم (1374). البر‌هان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه بعثه.‏
برقی، احمد بن محمد بن خالد (1371ق). المحاسن. قم: دارالکتب الإسلامیة.
پورجوادی، نصراللّه (1393). عهد الست. تهران: فرهنگ معاصر.
ثقفی، ابراهیم بن محمد بن سعید بن هلال (1410). الغارات. قم: دارالکتاب الإسلامی‏.
جامى، عبدالرحمان (1370). نقد النصوص. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏.
حافظ شیرازی، شمس‌الدین‌محمد (1403). دیوان حافظ. تهران: پیام عدالت.
حقی برسوی، اسماعیل (1926). تفسیر روح‌البیان. ترکیه: مطبعة عثمانیة.
خمینی، سید روح‌‌اللّه (1376). مصباح الهدایة إلى الخلافة و الولایة، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)‏.
خمینی، سید روح‌‌اللّه (۱۳۷۸). آداب الصلاه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خمینی، سید روح‌‌اللّه (1385). صحیفه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خمینی، سید روح‌‌اللّه (۱۳۸۶). شرح چهل حدیث (اربعین حدیث). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
رحیمیان، سعید (1402). مبانی عرفان نظری. تهران: سمت.
سماهیجى، عبداللّه بن صالح (1396ق). ‏الصحیفة العلویة و التحفة المرتضویة، ترجمه سید ‌هاشم رسولى محلاتى. تهران: انتشارات اسلامى.
شا‌ه‌آبادی، محمدعلی (۱۳۸۶). شذرات المعارف، تحقیق سید محمدمهدی جعفری. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
شیخ مفید (1413). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید‏.‏
طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱ ق). مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد. بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
عسکری، ابوهلال (1400). الفروق فی اللغة. بیروت: دارالآفاق الجدیدة.
فرغانى‏، سعیدالدین (1379). مشارق الدراری، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى‏. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى‏.
قمى، على بن ابراهیم‏ (1404ق). تفسیر القمی‏، تصحیح موسوى جزائرى. قم: طیب.
قمی مشهدی، محمد (1368). تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، سازمان چاپ و انتشارات‏.
قیصری، داوود (1375). شرح فصوص الحکم (القیصرى)، تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانى‏. تهران: شرکت انتشارات علمى و فرهنگى‏.
کاشانی، عبدالرزاق (1422). تفسیر ابنعربى (تأویلات عبدالرزاق). بیروت: دارالاحیاء التراث العربى‏.
کربن، ‌هانری (1390). تخیل خلاق در عرفان ابنعربی، ترجمه انشاءاللّه رحمتی. تهران: جامی.
کفعمى، ابراهیم (1418). البلد الأمین و الدرع الحصین‏. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
کلینى، محمد بن یعقوب‏ (1407). الکافی. تهران، دارالکتب الإسلامیة.‏
گلپایگانی، فاضل (1404). فطرت عشق (شرح شذرات المعارف آیتاللّه شاهآبادی). تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
مجلسى، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دارالإحیاء التراث العربی‏.
مدرس زنوزی، علی (1397). بدایع الحکم. قم: حکمت اسلامی.
مصطفوی، حسن (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مصطفوى. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏.
مقدادیان، عادل و تاجیک، ابوالفضل (۱۴۰۴). تشریح آموزه برائت مبتنی بر دیدگاه عرفانی (با تأکید بر نظرات امام خمینی(ره) و نگاهی به آرای آیت‌اللّه جوادی آملی). نشریه حکمت اسراء، ۱۷(۲)، ۹۹-۱۲۸.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد بلخی (1403). مثنوی معنوی، تهران، پرثوآ.
میبدی، احمد بن محمد (۱۳۷۱). کشف الاسرار و عدة الابرار، معروف به تفسیر خواجه عبداللّه انصاری، ده ج. تهران: امیرکبیر.
نجف، محمدمهدی (1406ق). صحیفة الإمام الرضا علیه السلام. مشهد: کنگره جهانى امام رضا(ع)‏.
یثربی، یحیی (1399). آب طربناک. تهران: علم.