آینه معرفت

آینه معرفت

معنای زندگی در افق هستی‌شناختی: مطالعه تطبیقی در اندیشه اسپینوزا و علامه طباطبایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
حسن کرمی محمدآبادی 1
علی عسگری یزدی 2
سید مجتبی میردامادی 2
1 دانش‌آموخته دکتری مدرسی مبانی نظری، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 گروه مبانی نظری، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.48308/jipt.2026.243173.1737
چکیده
بحران معنا در جهان معاصر، بیش از آنکه محصول چالش‌های زیستی باشد، ریشه در گسست میان آگاهی فردی و نظم هستی‌شناختی دارد. این پژوهش، با رویکردی تطبیقی، منظومه فکری باروخ اسپینوزا و علامه طباطبایی را به‌مثابه دو پاسخ متفاوت به این بحران واکاوی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که، علی‌رغم اشتراک هر دو متفکر در ضرورت عبور از «جهل از جایگاه خود» برای دستیابی به معنا، مسیرهای پیشنهادی آن‌ها به دو افق متمایز ختم می‌شود: اسپینوزا، با تأکید بر ضرورت درون‌ماندگار و انحلال فردیت در «عشق عقلانی به خدا»، نوعی معنای ایستا و مبتنی بر پذیرش ضرورت حاکم بر طبیعت را ترسیم می‌کند. درمقابل، علامه طباطبایی، با تکیه بر وحدت تشکیکی و حرکت جوهری، معنا را از سنخ «شدن» و استکمال فعالانه به‌سوی حق مطلق می‌بیند. نوآوری این مقاله در ارائه مدل «پذیرش فعالانه» است؛ مدلی که در آن آرامش ناشی از درک ضرورت اسپینوزایی نه به‌مثابه پایان راه، بلکه به‌منزله زیرساختی برای شور استکمالی و حرکت به سوی لقاءاللّه در اندیشه علامه عمل می‌کند. این تلفیق آرا بدیلی جامع برای انسان مدرن فراهم می‌آورد تا، در میان جبر قوانین و میل به تعالی، توازنی معنادار برقرار سازد.
کلیدواژه‌ها
معنای زندگی
ضرورت متافیزیکی
حرکت جوهری
اسپینوزا
علامه طباطبایی

عنوان مقاله English

The Meaning of Life in the Ontological Horizon: A Comparative Study of Spinoza and Allameh Tabatabaʾi

نویسندگان English

hassan karami mohamadabadi 1
ali asgariyazdi 2
seyed mojtaba mirdamadi 2
1 Ph.D. in Teaching Theoretical Foundations of Islam, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Faculty of Islamic Studies and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

The crisis of meaning in the contemporary world is rooted more in the disconnect between individual consciousness and ontological order than in biological challenges. This comparative study examines the philosophical systems of Baruch Spinoza and Allameh Tabatabai as two distinct responses to this crisis. Findings indicate that while both thinkers agree on the necessity of overcoming “ignorance of one’s position” to achieve meaning, their proposed paths lead to distinct horizons. Emphasizing immanent necessity and the dissolution of individuality in the “intellectual love of God,” Spinoza portrays a static meaning based on accepting nature’s governing necessity. In contrast, relying on the graded unity of existence and transubstantial motion, Tabatabai views meaning as a process of “becoming” and active perfection toward the Absolute Truth. This article’s innovation lies in proposing the “active acceptance” model; a paradigm where the tranquility derived from understanding Spinozan necessity serves not as an endpoint, but as an infrastructure for the perfectionist passion and movement toward the divine encounter in Tabatabai’s thought. This synthesis provides a comprehensive alternative for modern humanity to establish a meaningful balance between the determinism of laws and the desire for transcendence.

کلیدواژه‌ها English

Meaning of Life
Metaphysical Necessity
Substantial Motion
Spinoza
Allameh Tabatabaʾi
قرآن کریم.
اسپینوزا، باروخ (۱۳۷۶). اخلاق، ترجمه محسن جهانگیری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
اکبریان، رضا و علی‌محمدی، حسین (1387). وجود رابط از دیدگاه ملاصدرا و علامه طباطبایی. آینه معرفت، ۸(۱)۴۷-۲۷.
بختیاری، فاطمه، باباجانی، ستاره و آژیر، اسداللّه (1402). نقش عشق عقلانی به خداوند در زندگی انسان از دیدگاه اسپینوزا. پژوهش‌های هستی‌شناختی، 12(24)، ۷۰۹-۷۳۱.  doi: 10.22061/orj.2024.2065
حسینی شاهرودی، سیدمرتضی، نجفی، مسلم، مرتضوی، سیدمحمد و مسعودی، جهانگیر (1393). بررسی رابطه خدا و آفرینش با معنای زندگی با تأکید بر دیدگاه علامه طباطبایی. فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، 14(52)، 49-72. doi: 10.22099/jrt.2014.2606
حیدری، کمال (1430). شرح نهایة الحکمة الإلهیات بالمعنى الأخص‏. قم: دار فراقد.
خلیلی، مصطفی (1390). معنای زندگی از نگاه علامه طباطبایی. فصلنامه علمی ـ پژوهشی حکمت اسرا، 3(4)، 77-107. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23832916.1390.3.4.4.4
دهقان سیمکانی، رحیم (1391). نقش انسان‌شناسی در اخلاق از دیدگاه علامه‌طباطبایی. فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات اخلاق کاربردی، 8(29)، 11-34.
سبزی، هادی و دیباجی، سیدمحمدعلی (1402). فطرت و جایگاه آن در تبیین معنای زندگی با تأکید بر نظر علامه طباطبایی. پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت)، 21(2)، 105-120. doi: 10.30497/prr.2023.243545.1797
شایان‌فر، شهناز و سعیدی‌مهر، محمد (1391). تعالی و حلول در فلسفه اسپینوزا با تکیه بر عرفان اسلامی. فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، 9(31)، 31-58. doi: 10.22099/jrt.2013.1249
شریعتى سبزوارى، محمدباقر (1387)، تحریرى بر اصول فلسفه و روش رئالیسم‏. قم: بوستان کتاب.
شهرآیینی، سیدمصطفی و عباسی، خدیجه (139۵). رابطۀ طبیعت با خدا در دستگاه فکری اسپینوزا. پژوهش‌های هستی‌شناختی، ۵(۱۰)، ۱۰۱-۱۱۹.
صادق‌الوعد، مهرنوش (1391). معنای زندگی از نظر اسپینوزا، پایان‌نامه کارشناسی ارشد گروه فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکز.
طباطبایی، محمدحسین (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا.
طباطبایی، محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمد باقری موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، محمدحسین (1387). ولایت‌نامه. تهران: روایت فتح.
طباطبایی، محمدحسین (۱۴۱۶ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏.
عسگری بابادی، مرجان و خوشخو، صادق (۱۴۰۱). بررسی تطبیقی معنای زندگی از دیدگاه علامه طباطبایی و مارتین هایدگر. پژوهش‌های مابعدالطبیعی، ۳(۲)، ۳۴۷-۳۷۲. 20.1001.1.27832198.1401.3.6.14.2 doi:
علی‌نوروزی، رضا و کشانی، مهدیه (1389). هستی‌شناسی از دیدگاه علامه طباطبایی و آثار و نتایج تربیتی آن. حکمت و فلسفه، 6(22)، 119-138. doi: 10.22054/wph.2010.5806
فیاض‌بخش، نفیسه و اکبری، محمدعلی (1399). نوآوری‎‌های علامه طباطبایی در تبیین رابطه خدا و جهان بر مبنای قرآن و برهان. فصلنامه علمی ـ پژوهشی قبسات، ۲۵(۹۶)، ۲۱۱-۲۳۲.
مقدم، غلامعلی و ارجمند، ابوالحسن (1397). مطالعۀ تطبیقی استقلال مفهومی وجود رابط در ملاصدرا و اسپینوزا. آموزه‌های فلسفۀ اسلامی، ۱۳(۲۲)، ۱۰۹-۱۲۶.
نجفی، مسلم و حسینی شاهرودی، سیدمرتضی (1396). بررسی تطبیقی رابطۀ معنای زندگی با فطرت از نگاه علامه طباطبایی و کی‌یرکگور. الهیات تطبیقی، 8(17)، 1-28. doi: 10.22108/coth.2017.21668
یاسپرس، کارل (۱۳۷۵). اسپینوزا فلسفه، الهیات و سیاست، ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: طرح نو.