آینه معرفت

آینه معرفت

نظریه نصّ و جایگاه آن در اندیشه سیاسی اهل ‌سنت: بازخوانی تاریخی تا سده نهم هجری

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده
محمد حاجی تقی
گروه تاریخ اسلام، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.48308/jipt.2026.243263.1743
چکیده
این پژوهش جایگاه نظریه «نصّ» را در اندیشه سیاسی اهل سنت تا سده نهم هجری واکاوی می‌کند. شیعه مشروعیت امامت را بر نصّ الهی می‌نهد، اما سنت غالبِ اهل سنت بر انتخاب و بیعت تأکید دارد. بااین‌حال، جریان‌هایی چون اهل حدیث، حنابله و برخی زهاد برای مقابله با شیعه و دفاع از مشروعیت خلفای راشدین از نظریه نصّ بهره گرفته‌اند. این نظریه در اهل سنت ساختاری ثانوی و واکنشی دارد و از قرون نخستین فرقه‌هایی چون بکریه، مرجعه و کرامیه آن را پیگیری کردند، و در قرون بعدی در قالب روایات نبوی بروز یافت. طرح نظریه نصّ با خلافت به‌مثابه کانون نظریه انتخاب، از یک ‌سو، و رواج تشیع و تصوف، از سوی دیگر، پیوند دارد. یافته اصلی آن است که، علی‌رغم تقابل نظریه نصّ با گفتمان مشروعیت سنی، شرایط سقوط خلافت و غلبه اندیشه شیعی ـ صوفی، تحولی معنادار ایجاد کرد و نظریه نصّ را از گفتمانی تقابلی به بخشی از نظریه مشروعیت نزد برخی صاحب‌نظران اهل سنت تبدیل ساخت.
کلیدواژه‌ها
اهل سنت
اندیشه سیاسی
مشروعیت
نظریه نصّ
نظریه انتخاب

عنوان مقاله English

The Theory of Naṣṣ and Its Place in Ahl al-Sunnah Political Thought: A Historical Re-reading up to the 9th Century AH

نویسنده English

Mohammad Haji Taqi
Department of Islamic History, Faculty of Literature and Humanities, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

This research examines the place of the "Theory of Naṣṣ" (textual designation) in Ahl al-Sunnah political thought up to the 9th century AH. Shīʿa grounds the legitimacy of the Imāma in divine Naṣṣ, whereas the prevailing Sunnī tradition emphasizes election and bayʿa (allegiance). Nevertheless, currents such as Ahl al-Ḥadīth, the Ḥanābila, and some ascetics have utilized the Theory of Naṣṣ to counter Shīʿism and defend the legitimacy of the Rightly Guided Caliphs. In Sunnī tradition, this theory has a secondary and reactive construct, having been pursued from the early centuries by sects such as the Bakriyya, the Murjiʾa, and the Karrāmiyya, and manifesting in later centuries in the form of prophetic narrations. The proposition of the Theory of Naṣṣ is linked, on the one hand, to the caliphate as the focal point of the Theory of Election (ikhtiyār), and on the other hand, to the spread of Shīʿism and Sufism. The main finding is that, despite the contrast between the Theory of Naṣṣ and the Sunnī discourse of legitimacy, the circumstances of the caliphate's fall and the ascendancy of Shīʿī–Ṣūfī thought brought about a significant transformation, turning the Theory of Naṣṣ from a confrontational discourse into a part of the theory of legitimacy among some Sunnī scholars.

کلیدواژه‌ها English

Ahl al-Sunnah
Political Thought
Legitimacy
Theory of Naṣṣ
Theory of Election
ابن ‌ابی‌شیبه الکوفی (1۴09). المصنف، تحقیق سعید اللحام. بیروت: دارالفکر.
ابن‌بابویه (13۶3ش). کمال الدین و تمام النعمه. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
ابن‌تیمیه (۱۹۸۶). منهاج السنه النبویه، تحقیق محمد رشاد سالم. بی‌جا: بی‌نا.
ابن‌الجوزی (1386ق). الموضوعات. تحقیق عبدالرحمن محمد عثمان. المدینه: المکتبة السلفیة.
ابن‌حجر (1971). لسان المیزان. بیروت: مؤسسه الاعلمی.
ابن‌حزم اندلسی، ابومحمد علی بن احمد (بی‌تا). الفصل فی الملل و الاهواء و النحل، جلد ۴. قاهره: السلام العالمیه.
ابن‌ عبدالبر (1387). التمهید، تحقیق مصطفی بن احمد العلوی و محمد عبدالکبیر البکری. المغرب: وزارة عموم الأوقاف والشؤون الإسلامیة.
ابن‌عساکر (1415ق). تاریخ دمشق. بیروت: دارالفکر للطباعة.
قاضی ابویعلی ابن ‌الفراء، محمد الحسین (1983). الاحکام السلطانیه، تحصیح محمدحامد الفیقی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابوداود، سلیمان بن الأشعث (1410ق). سنن أبی داود. بیروت: دارالفکر.
ابی‌یعلی، احمد بن علی التمیمی (1407). مسند ابی یعلی الموصلی. دمشق: دارالمامون.
احمد بن حنبل (بی‌تا). مسند. قاهره: مؤسسه قرطبة.
احمد بن حنبل (1411ق). أصول السنة. الخرج: دارالمنار.
اشعری، ابوالحسن (1400ق). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین، تصحیح هلموت ریتر. فیسبادن: دار فرانز شتایز.
باقلانی، ابوبکر محمد بن الطیب (1993الف). التمهید فی الرد علی الملاحده، تحقیق عمادالدین أحمد حیدر. بیروت: مؤسسه الکتب‌الثقافیة.
باقلانی، محمد بن الطیب (1993ب). تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل، تحقیق عمادالدین احمد حیدر. بیروت: مؤسسه الکتب‌الثقافیة.
بخاری، محمد بن اسماعیل (1۴22ق). الجامع المسند الصحیح، تحقیق محمد زهیر بن ناصر الناصر. بیروت: دار طوق النجاة.
بستانی، احمد (139۵). واقع‌گرایی سیاسی اهل سنت و جماعت. دوفصلنامه سیاست‌نامه مفید، ۱(۱)، ۴7-۶0.
پیری، محمدرضا و کریمی‌والا، محمدرضا (1398). مشروعیت حاکمیت از دیدگاه فقه اهل سنت. گفتمان فقه حکومتی دوره جدید، ۳(۵)، ۱۱۶-۹۳.
ترمذی، محمد بن عیسی (1403). سنن الترمذی. بیروت: دارالفکر.
تفتازانی (1۴01ق). شرح المقاصد فی علم الکلام. بی‌جا: دارالمعارف النعمانیه.
جعفریان، رسول (۱۳۷۹). نقش احمد بن حنبل در تعدیل مذهب اهل سنت. فصلنامه هفت آسمان، ۲(۵)، ۱۴۵-۱۷۷.
جعفریان، رسول (1391). مهدیان دورغین. قم: نشر علم.
حسنی، سید‌هاشم معروف (۱۹۷۳). الموضوعات فی الآثار و الأخبار. بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
حسینی میلانی، سیدعلی‌ (۱۳۷۶). شرح منهاج الکرامه. قم: میراث مکتوب.
حمیرى، ابوسعید بن نشوار (1972). الحور العین، تحقیق کمال مصطفى. تهران: بی‌نا.
خطیب بغدادی (1417). تاریخ بغداد، تحقیق مصطفى عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خلال، ابوبکر احمد بن محمد (1410ق). السنة، تحقیق عطیة الزهرانی. ریاض: دارالرایة.
رشیدالدین فضل‌اللّه همدانی (1373). جامع التوایخ، تصحیح محمد روشن. تهران: نشر البرز.
روحانی‌نژاد، حسین (۱۳۷۸). ولایت در عرفان. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
سیدمرتضی، ابوالقاسم علی بن حسین (بی‌تا). الشافی. تهران: مؤسسه الصادق.
سیوطی، جلال‌الدین (بی‌تا). اللالی المصنوعه فی الاحادیث الموضوعه. مصر: المکتبة التجاریة الکبرى.
عبدالقاهر بن طاهر، بغدادی (1408). الفرق بین الفرق و بیان فرقه الناجیه منهم. بیروت: دارالجیل.
عبدالقاهر بن طاهر، بغدادی (1928). اصول الدین. استانبول: مطبعه‌الدوله.
عبدالکریم عثمان (1971). نظریه التکلیف آراء القاضی عبدالجبار الکلامیه. بیروت: بی‌نا.
عبداللّه بن سلمان بن سالم (1۴1۶ق). المسائل و الرسائل. بیروت: دارطیبه.
عبیدی المالکی، ابراهیم (1368ق). عمدة التحقیق. بغداد: دارالانبان.
عروج‌نیا، پروانه، قلیچ، محمود و پازوکی، شهرام (۱۳۸۸). تاریخ و جغرافیای تصوف. تهران: نشر کتاب مرجع.
غزالی، محمد بن محمد (بی‌تا). الاقتصاد فی الاعتقاد. بیروت: دارالکتب العلمیه.
غزالی، محمد بن محمد (1۴22). فضائح الباطنیه. بیروت: مکتبة العصریة.
فیرحی، داود (137۵). مبانی اندیشه‌های سیاسی اهل سنت. حکومت اسلامی، ۱(۲)، 121-1۵0.
قاسم الساعدی (1429). الامامه. قم: دلیل ما.
قاضی عبدالجبار (19۶۵). المغنی، تحقیق عبدالحلیم محمود. قاهره: الدار المصریه للتالیف و الترجمه.
قرطبی، محمد بن احمد (بی‌تا). الجامع لاحکام القران. بیروت: بی‌نا.
قیصری، داود بن محمود (۱۳۸۱ق). رسائل قیصری، تحقیق سیدجلال‌الدین آشتیانى. طهران: مؤسسه پژوهشى حکمت و فلسفه ایران.
ماوردی، علی بن محمد (2001). الاحکام السلطانیه و الولایات الدینیه، تحقیق محمد جاسم الحدیثی. بیروت: منشورات مجمع العلمی.
المبارکفوری، ابوالعلا محمد بن عبدالرحمن (1410ق). تحفه الاحوذی بشرح جامع الترمذی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
محب‌الدین طبری (بی‌تا). الریاض النضرة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
محمود الغراب، محمود (199۵). شرح فصوص الحکم. بیروت: دارالایمان.
مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین (۱۴۰۴). مروج الذهب و معادن الجوهر. قم: دارالهجره.
مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین (بی‌تا). التنبیه والإشراف، تصحیح عبداللّه اسماعیل الصاوی. قاهره: دارالصاوی.
مسلم النیسابوری (بی‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
میرعلی، محمدعلی (1391). نظریه اطاعت از حاکم جائر در فقه سیاسی اهل سنت. حکومت اسلامی، ۱۷(۳)، ۶۵-۸۷.
نوبختی، ابومحمد الحسن بن موسى (۱۴۰۴). فرق الشیعة. بیروت: دارالأضواء.
نووی (1407). شرح صحیح مسلم. بیروت: دارالکتاب العربی.
نویری، شهاب‌الدین ( 1۴23). نهایة الأرب. القاهرة: دارالکتب.
هیتمی، ابن‌حجر (1307). الصواعق المحرقه فی الرد علی اهل البدع و الزندقه، تحقیق عبدالوهاب عبداللطیف. بی‌جا: بی‌نا.
هیثمی، علی بن ابی‌بکر (1408). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. بیروت: دارالکتب العلمیه.
یافعی، عبداللّه بن اسعد (بی‌تا). روض الریاحین فی حکایات الصالحین. قاهره: مکتبه زهران.