تأمّلی بر رویکرد تمثیلِ تکوینی در تبیین آیات خلقت انسان

نوع مقاله : مقاله کوتاه

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی

2 دانش آموخته فلسفه معارف دانشگاه قم

3 دانشجوی دکتری معارف دانشگاه قم

چکیده

تبیین آیات خلقت انسان، به جهت محذورات کلامی و فلسفی در فهم ظاهری از آن، یکی از مباحث پرچالش در حوزه علوم قرآن و تفسیر بوده و از این رهگذر برخی از مفسّران به دلالت ظاهری این آیات تمسّک کرده و برخی نیز نگرش تاویلی و فهم باطنی را برگزیده‌اند؛ در این میان مفسّرانی چون شیخ محمّد عبده، علامه طباطبایی و  آیت‌الله جوادی‌آملی، با رویکردی نوین، در عین اصرار بر چهارچوب و اشارات معنای ظاهری، قائل به فهمی تکوینی و تمثیلی از این آیات شده‌اند. از نظر ایشان مواردی چون تخاطب خداوند با ملائکه، نافرمانی ابلیس، اسکان آدم ع در بهشت و فریب وی توسط ابلیس، همگی ریشه در امری تکوینی و حقیقتی غیبی داشته که با بیانی تمثیلی بیان شده‌است. این مقاله می‌کوشد که در ابتدا رویکرد تمثیل تکوینی در تبیین آیات خلقت انسان را تبیین کرده و در ادامه با اشاره به پاره‌ای از نقد‌ها و مخالفت‌ها و با ارائه شواهد و خاستگاه‌های تفسیری، فلسفی و عرفانی، آن را مورد سنجش و ارزشیابی قرار‌ دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

no title

چکیده [English]

no

کلیدواژه‌ها [English]

  • no
  1. قرآن‌کریم
  2. ابن عربى، محى الدین ، تفسیر ابن عربى،ج1، بتحقیق سمیر مصطفى رباب، بیروت، دار احیاء التراث العربى، چاپ اول، 1422ق
  3. اسلامی، حسن ، رویای خلوص، قم، انتشارات بوستان کتاب،1387ش
  4. اعوانی، غلامرضا، ناصر محمدی، «زبان قرآن، زبان تمثیل از دیدگاه صدرالمتالهین» خردنامه، شماره 54، 1387ش
  5. آلوسى، سید محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم، بتحقیق على عبدالبارى عطیة، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول،1415ق
  6. آملی، سید حیدر ، تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم،ج1، تحقیق سید محسن موسوى تبریزى، تهران، وزارت ارشاد اسلامى، چاپ سوم، 1422ق
  7. اوسی، علی رمضان ، روش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، ترجمه حسین میر جلیلی،تهران، سازمان تبلیغات اسلامی. شرکت چاپ و نشر بین الملل، ١٣٨١ش
  8. باربور، ایان ، علم ودین، ترجمه بهاءالدین خرمشاهی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ پنجم، 1385ش
  9. بحرانى، ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ترجمه قربانعلى محمدى مقدم و على اصغر نوایى یحیى زاده، بنیاد پژوهشهاى اسلامى،1375ش
  10. بحرانى، سید هاشم، البرهان فى تفسیر القرآن، بتحقیق قسم الدراسات الاسلامیة موسسة البعثة، تهران، بنیاد بعثت، چاپ اول،1416ق
  11. جوادی‌آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، بتحقیق محمد صفایی، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ هفتم،1389ش
  12. ــــــــــــــــــ تفسیر تسنیم، بتحقیق علی اسلامی، قم، مرکز نشر اسراء،چاپ هشتم،1388ش
  13. ــــــــــــــــــ دین شناسی، بتحقیق محمد رضا مصطفی پور، چاپ پنجم،1387ش
  14. ــــــــــــــــــ فطرت در قرآن، بتحقیق محمد رضا مصطفی پور، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ سوم، 1384ش
  15. ــــــــــــــــــ ، قرآن حکیم از منظر امام رضا، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ هفتم،1389ش
  16. ــــــــــــــــــ سیره پیامبران در قرآن6-7، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ چهارم،1385ش
  17. ــــــــــــــــــ قرآن در قرآن، بتحقیق محمد محرابی قم، مرکز نشر اسراء،چاپ هشتم،1388ش
  18. حافظ شیرازی، محمد، دیوان حافظ، بتصحیح قاسم غنی و محمد قزوینی، تهران، سروش،1391ش
  19. حسینی، جعفر، اسالیب البیان فی القرآن، قم، بوستان کتاب (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ١٣٨٧ش
  20. حکیمى، محمدرضا و دیگران، الحیاة، ج2، ترجمه احمد آرام‏، تهران‏، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1380ش
  21. خمینى، سید مصطفى، تفسیر القرآن الکریم،ج5، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)، 1418ق
  22. دورانت ویل، تاریخ فلسفه، ترجمه عباس زریاب خویی، تهران، کتابخانه دانش، 1335ش
  23. رازی، فخرالدین ، مفاتیح الغیب، ج28، بیروت، دار احیاء التراث العربى، چاپ سوم، 1420ق
  24. رازى، قطب‌الدین، شرح مطالع الانوار فى المنطق‏، قم‏، انتشارات کتبى نجفى
  25. رشیدرضا، محمد، تفسیر القرآن الکریم(الشهیر بتفسیر المنار)، بیروت، انتشارات دارالفکر، چاپ اول،1428ق
  26. ریاضى، حشمت الله‏، ترجمه بیان السعادة فى مقامات العبادة، تهران‏، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه پیام‏نور، چاپ اول،1372ش
  27. زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ سوم،1407ق
  28. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الاتقان فی علوم القرآن، بیروت، دار الکتاب العربی،1407ق
  29. شرف‌الدین، سید عبدالحسین، فلسفة المیثاق والولایة، بتحقیق علی جلال باقر، نشریه تراثنا، السنة السادسة عشر، ربیع الثانی و جمادی الأولی و جمادی الثانیة، العدد 2، 1421ق
  30. شعیرى،‏ تاج الدین ، جامع الأخبار، قم،انتشارات رضى، چاپ اول‏،1405ق
  31. صالحی، مجید، داستان آدم ابوالبشر در نگاه دانشمندان اسلامی، مشکو‌ة، 1383ش، شماره 84 و 85
  32. صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم، تفسیر القرآن الکریم(صدرا)، بتحقیق محمد خواجوى، قم، انتشارات بیدار، چاپ دوم، 1366ش
  33. ــــــــــــــــــ ، الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، ج2، بیروت، دار احیاء التراث‏، چاپ سوم، ‏1981م
  34. ــــــــــــــــــ ‏، سه رسائل فلسفى‏، بتصحیح و تعلیق از سید جلال الدین آشتیانى، قم‏، دفتر تبلیغات اسلامی،‏ چاپ سوم‏،1387ش
  35. ــــــــــــــــــ ، مفاتیح الغیب، بتصحیح محمد خواجو، تهران، موسسه تحقیقات فرهنگى، چاپ اول، 1363ش
  36. طباطبایى، سید محمد حسین ، المیزان فى تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم،چاپ پنجم،1417ق
  37. طبرسى، فضل بن حسن (1372ش)، مجمع البیان فى تفسیر القرآن، مقدمه محمد جواد بلاغى، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم
  38. طبری، أبو جعفر محمد بن جریر ، جامع البیان فی تأویل القرآن،ج21، بتحقیق أحمد محمد شاکر، مؤسسة الرسالة، چاپ اول،1420ق
  39. طوسى، نصیر الدین، علامة الحلى‏، الجوهر النضید، به تصحیح محسن بیدارفر، قم‏، انتشارات بیدار، چاپ پنجم، 1371ش
  40. عروسى، حویزى عبد على بن جمعه ، تفسیر نور الثقلین، بتحقیق سید هاشم رسولى محلاتى، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم،1415ق
  41. علامی، ابوالفضل، حسینی میلانی علی و دیگران، آشنایی با تفاسیر و مفسران، ج1، تهران، مرکز نمایندگی ولی فقیه در سپاه، 1379ش
  42. فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحى القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، چاپ دوم،1419ق
  43. فولادی، علیرضا، زبان عرفان، تهران، نشر فراگفت،۱۳۸۹ش
  44. فیض کاشانى، ملا محسن، تفسیر الصافى، بتحقیق حسین اعلمى، تهران، انتشارات الصدر،چاپ دوم،1415ق
  45. قرشى، سید على اکبر، قاموس قرآن، ج1، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1371ش
  46. قرائتى، محسن، تفسیر نور،ج1، تهران، مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن، چاپ یازدهم،1383ش
  47. قمى، عباس‏، سفینة البحار و مدینه الحکم و الآثار، قم‏، اسوه‏، چاپ اول‏، 1414ق
  48. گنابادى، سلطان محمد، تفسیر بیان السعادة فی مقامات العبادة، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم،1408ق
  49. مجلسی، محمد باقر ، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج75، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش
  50. مظفر ،محمد رضا ، المنطق، قم، دارالعلم، 1388ش
  51. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش
  52. موحد، صمد، آدم ، دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج1، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، 1367ش
  53. میرداماد، محمد باقر بن محمد ، التعلیقة على أصول الکافی، بتحقیق مهدى رجائى، ‏ قم،‏ الخیام‏ ،چاپ اول‏،1403ق
  54. نفیسی، شادی، عقلگرایی در تفاسیر قرن چهاردهم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، 1379ش
  55. هیک، جان ، فلسفه دین، ترجمه بهزاد سالکی، تهران، انتشارات بین المللی هدی، چاپ سوم، 1381ش