ماتریالیسم علمی در برابر رئالیسم معنوی: تحلیل انتقادی رویکرد اسپینوزا به وحی و معجزه از منظر حکمت متعالیه علامه طباطبایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری مدرسی مبانی نظری، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 گروه مبانی نظری، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

تقابل میان جهان‌بینی علمی - مادی و نیاز انسان به معنای استعلایی یکی از چالش‌های اصلی دنیای معاصر است. باروخ اسپینوزا در مقام یکی از پیشگامان این بحث با ارائه یکی از اولین و پیچیده‌ترین صورت‌بندی‌های ماتریالیسم علمی کوشید تا دین را بر شالوده‌ای کاملاً طبیعت‌گرایانه بازسازی کند. این رویکرد به فروکاست «وحی» به محصول تخیل و «معجزه» به جهل بشر از علل طبیعی می‌انجامد. این مقاله با اتخاذ روش تحلیلی - انتقادی استدلال می‌کند که این پارادایم ماتریالیستی و فروکاست‌گرایانه از تبیین کامل ابعاد واقعیت عاجز است. برای اثبات این مدعا از مبانی «رئالیسم معنوی» علامه طباطبایی، جهان‌بینی‌ای که به واقعیت داشتن مراتب استعلایی هستی اذعان دارد، به‌مثابه چهارچوب نقد بهره برده می‌شود. تحلیل حاضر تضاد پارادایمی عمیقی را آشکار می‌سازد: هستی‌شناسی تک‌لایه و ضرورت‌گرای اسپینوزا در برابر جهان‌بینی ذومراتبی و هدفمند علامه، که وحی را شعوری استعلایی و معجزه را امری عقلانی و مبتنی بر خرق عادت تبیین می‌کند، قرار می‌گیرد. درنهایت، نتیجه حاصل آن است که چهارچوب علامه یک بدیل فلسفی استوار برای انسان مدرنی است که علم را می‌پذیرد، اما جهان‌بینی صرفاً مادی را از نظر وجودی و تبیینی ناقص می‌یابد و بدین‌ترتیب مداخله‌ای مستقیم در بحث داغ امروزی «علم در برابر دین» ارائه می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Scientific Materialism versus Spiritual Realism: A Critical Analysis of Spinoza's Approach to Revelation and Miracle from the Perspective of Allamah Tabatabaʾi's Transcendent Philosophy

نویسندگان [English]

  • hassan karami mohammadabadi 1
  • hosain rahnamaei 2
1 PhD in Teaching of Islamic Theoretical Foundations, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Department of Islamic Theoretical Foundations, Faculty of Islamic Education and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The conflict between the scientific-materialist worldview and the human need for transcendent meaning is one of the main challenges of the contemporary world. Baruch Spinoza, as a pioneer in this debate, sought to reconstruct religion on a purely naturalistic foundation by offering one of the earliest and most complex formulations of scientific materialism. This approach leads to the reduction of "revelation" to a product of imagination and "miracle" to human ignorance of natural causes. Employing a critical-analytical method, this article argues that this materialistic and reductionist paradigm is incapable of fully explaining the dimensions of reality. To substantiate this claim, the principles of Allamah Tabatabaʾi's “Spiritual Realism”a worldview that acknowledges the reality of transcendent levels of being are used as a critical framework. The analysis reveals a deep paradigmatic conflict: Spinoza's single-layered and deterministic ontology is contrasted with Allamah's multi-layered and teleological worldview, which explains revelation as a transcendent consciousness and miracles as a rational phenomenon based on the “violation of habit” (kharq al-ʿādat). Ultimately, the conclusion is that Allamah's framework offers a robust philosophical alternative for the modern individual who accepts science but finds a purely materialist worldview existentially and explanatorily deficient, thus providing a direct intervention in the contemporary “science versus religion” debate.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Spinoza
  • Allamah Tabataba'i
  • Revelation
  • Scientific Materialism
  • Spiritual Realism
اسپینوزا، باروخ (1376). اخلاق، ترجمه محسن جهانگیری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
اسپینوزا، بندیکت (139۶). رساله‌ی الهی  سیاسی، ترجمه علی فردوسی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
ایمانپور، منصور (1390). تفسیر وحی از منظر علامه طباطبایی. دوفصلنامه علامه، ۱۱(۳۰)، 19-34.
براتی، فرج‌اللّه و جوادی، محسن (1394). مدلول معجزه از دیدگاه علامه طباطبایی و سوئین‌برن. جستارهای فلسفه دین، ۴(۱)، ۳۷-۱۵.
بهشتی‌پور، روح‌اللّه (1390). عقل و وحی از نظر علامه طباطبایی. مجله علمی فلسفه دین، ۸(۹)، ۲۴-۵.
حسینی شاهرودی، سید مرتضی و مدنی، هناء (1393). بررسی تطبیقی حقیقت وحی از دیدگاه علامه طباطبایی و حسن حنفی. مجموعه مقالات: جریا‌ن‌شنا‌سیو نقد اعتزالنو (اعتزال نو و مسائل فلسفه دین اسلامی)، ۲، 151-۱۸۸.
روحانی مشهدی، فرزانه (1400). تبیین ماهیت معجزه از دیدگاه علامه‌ طباطبائی. تحقیقات علوم قرآن و حدیث، ۱۸(۴)، ۹۲-۵۹. https://doi.org/10.22051/tqh.2021.35407.3148
شانظری، جعفر و طاهری، زهرا (1391). هویت و ماهیت وحی از منظر ملاصدرا و علامه طباطبایی. پژوهشهای علوم انسانی، ۳(9)، ۲۵۲-۲۱۷.
شوشتری، فاطمه و افشار کرمانی، عزیزاللّه (1403). بررسی جایگاه خیال در معرفت‌شناسی فارابی و اسپینوزا. پژوهشهای معرفتشناختی، 27(13)، 27–48. https://doi.org/http://doi.org/10.82550/ber.2024.1128513
طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۰). بدایة الحکمة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی، سید محمدحسین (1378). شیعه در اسلام (طبع قدیم). قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
طباطبایی، سید محمدحسین (1387). تعالیم اسلام‏. قم: بوستان کتاب.
طباطبایی، سید محمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
طباطبایی، سید محمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏.
مصلح چوکامی، فاطمه (1401). بررسی تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و دیوید هیوم در باب معجزه. مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، ۴(۴۰)، ۱۱۴-۹۹.
یاسپرس، کارل (1375). اسپینوزا فلسفه، الهیات و سیاست، ترجمه محمدحسن لطفی. تهران: طرح نو.