وجودشناسی استجابت دعا در فلسفۀ صدرایی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و زبان فارسی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران.

2 کارشناسی ارشد، گروه کلام، حوزۀ علمیه تخصصی جامعة‌النور، شیراز، ایران.

چکیده

استجابت دعا از دیرباز در فلسفه و الهیات مطرح‌ بوده ‌است و پرسش اصلی آن چگونگی تحقق و امکان برآورده شدن دعا از منظر هستی‌شناسی است. ضرورت انجام این تحقیق ازآن‌روست که فلسفۀ صدرایی به‌منزله یکی از جریان‌های فلسفی عمیق و با رویکرد کاملاً وجودشناسانه می‌تواند با نگرشی بدیع و نظام‌یافته به فهم این پدیدۀ معنوی و شرایط تحقق آن کمک کند. روش پژوهش استنتاجی و تحلیلی است و سیر تحقیق، به‌منظور تبیین رابطۀ میان هستی انسان، دعا و تحقق خواسته‌ها، بر تحلیل چهار مبنای اصلی فلسفه ملاصدرا، اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری و حرکت جوهری اشتدادی نفس متمرکز است. یافته‌ها نشان ‌می‌دهد که دعا فرایندی وجودی و متشکک دارد که استجابت آن وابسته به شدت وجودی نفوس، خلوص نیت و سنخیت علت و معلول است. همچنین، حرکت جوهری نفس انسان زمینه‌ساز تغییرات وجودی و نزدیکی به ذات الهی و به‌تبع آن، استجابت دعاست. درنتیجه، می‌توان گفت دعا به‌مثابه فرایندی وجودی باید در چهارچوب نظام علّی و مراتب وجودی بررسی شود و استجابت دعا نه صرفاً به ارادۀ الهی، بلکه به تناسب وجودی دعاکننده با خواسته وابسته است. لذا، بر ارتباط تنگاتنگ میان دعا و حرکت تکاملی انسان تأکید می‌شود.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Metaphysics of Prayer Acceptance in Sadra’s Philosophy

نویسندگان [English]

  • Faranak Bahmani 1
  • Hakime Nazari 2
1 Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, Yasuj University, Yasuj, Iran.
2 Master’s Degree, Department of Kalam, Jāmiʿah al-Noor Specialized Seminary, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

The acceptance of prayer has long been a subject of inquiry in philosophy and theology, with the central question revolving around how prayer is realized and the possibility of its fulfillment from an metaphysical perspective. The necessity of this study stems from the fact that Sadrian philosophy, as a profound philosophical tradition with a thoroughly Metaphysical approach, can offer a novel and systematic understanding of this spiritual phenomenon and its conditions of realization. The research method is deductive and analytical, focusing on the analysis of four fundamental principles of Mulla Sadra’s philosophy: the principality of existence, the gradation of existence, substantial motion, and the intensifying substantial motion of the soul, in order to elucidate the relationship between human existence, prayer, and the fulfillment of desires. The findings indicate that prayer is an metaphysical and graded process whose acceptance depends on the intensity of the soul’s existence, the purity of intention, and the congruence of cause and effect. Furthermore, the substantial motion of the human soul serves as the groundwork for existential transformations and proximity to the divine essence, thereby facilitating the acceptance of prayer. Consequently, prayer, as an metaphysical process, must be examined within the framework of the causal system and existential hierarchies; thus, the acceptance of prayer is not solely dependent on divine will but also on the existential compatibility between the supplicant and the desired outcome. This study emphasizes the intimate connection between prayer and the gradual perfection of the human being.

کلیدواژه‌ها [English]

  • metaphysics
  • acceptance
  • prayer
  • Mulla Sadra’s philosophy
  • substantial motion

مراجع

قرآن کریم
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1375). شرح مقدمه قیصری بر فصوص‌الحکم. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1376). رسائل حکیم سبزواری. تهران: اسوه.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفه اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
ابن‌سینا، حسین بن علی (1363). مبدأ و معاد. به اهتمام عبداللّه نورانی. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل.
ابن‌سینا، حسین بن علی (1375). شرح اشارات و تنبیهات. شرح خواجه نصیرالدین طوسی. قم: نشرالبلاغه.
انجم‌شعاع، علی (1397). طرحی در سرفصل‌های دانش دعا. دانش‌ها و آموزه‌های قرآن و حدیث، 1(1)، 98-113.
http://majaleh-a.ir/ar/Article/37547
بحرانی، سید هاشم بن سلیمان (1415ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة البعثة.
بهمنی، فرانک و اله‌بداشتی، علی (1396). نقد و بررسی انسان‌شناسی داروین براساس حکمت متعالیه. اندیشه دینی. 17(۳)، 29-50. https://doi.org.10.22099/jrt.2017.4491
پاشایی، وحید، ایزدی، محمدعلی و سجادی‌پور، حسن (1401). آسیب‌شناسی معرفت‌شناختی دعا در فرهنگ شیعه. کلام‌پژوهی، 2(2)، ۱۱-۱. https://doi.org.10.22084/dua.2022.4975
توازیانی، زهره، امیرخانی، مهناز و عابدی، رضیه (1388). جایگاه فلسفی دعا از دیدگاه ابن‌سینا و ملاصدرا. پایان‌نامۀ دانشکده الهیات دانشگاه الزهراء.
حسن‌زاده آملی، حسن (1375). نصوص‌الحکم بر فصوص‌الحکم. تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء.
حسن‌زاده آملی، حسن (1376). رساله نورعلی نور در ذکر و ذاکر و مذکور. قم: انتشارات تشیع.
حسینی، سیده‌ زینب و نوئی، ابراهیم (1403). تبیین چیستی عمل متناظر با رابطه باور، منش و رفتار (با تکیه بر دیدگاه صدرالمتالهین شیرازی). آینه معرفت، 79(24)، 36-51. https://doi.org.10.48308/jipt.2024.235410.1518
حلی، ابن‌فهد (1375). عدةالداعی. قم: مکتبة وجدانی.
خمینی، سید روح‌اللّه (1371). شرح دعای سحر، ترجمه سید احمد فِهِری. تهران: انتشارات اطلاعات.
خوارزمی، تاج‌الدین حسین ‌بن حسن (1368). شرح فصوص‌الحکم، به اهتمام نجیب مایل هروی. تهران: انتشارات مولی.
داماد الحسینی (میرداماد)، محمد بن محمد (1357). قبسات، به اهتمام مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران.
دولت‌آبادی، مروه، خادمی، عین‌اللّه و قاسمی طوسی، محمداسماعیل (1397). ‌تأثیر مبانی هستی‌شناسی صدرا در تبیین مسئله دعا. تأملات فلسفی، 8(21)، 91-117. https://doi.org/10.30470/phm.2019.34352
دولت‌آبادی، مروه و خادمی، عین‌اللّه (1397). تحلیل فلسفی رابطه قضا و قدر با مسئله استجابت دعا از نظر ملاصدرا. پژوهش‌های فلسفی، 12(25)، 113-135.  https://doi.org/10.22034/jpiut.2019.8022  
دهقانی‌پور، حسن (1401). گونه‌شناسی دعا در قرآن کریم و پنج تفسیر فارسی از قرن چهارم تا ششم. کلام‌پژوهی، 2(2)، 42-56. https://doi.org.10.22084/dua.2022.4978
دیلمی، حسن بن ابی الحسن (1377). ارشاد القلوب. تهران: اسلامیه.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر (1966م). مباحث مشرقیه. تهران: امام مکتب اسدی.
رأفتی، فاطمه و ابراهیمی، حسن (1393). رابطه استجابت دعا و معجزه با نظام علیت از نظر شارحان حکمت متعالیه. فلسفه تحلیلی، 11(25)، ۱۴۱-۱۳۱.
 https://sanad.iau.ir/Journal/pi/Article/822328/FullText
رجبی، حدیث (1400). تحلیل وجودشناختی کیفیت ‌تأثیر دعا در هستی با رویکرد تطبیقی بر نظریات امام خمینی(ره). متین، 23(92)، ۸۹-۶۷. https://doi.org.10.22034/matin.2022.167862.1351
سبحانی تبریزی، جعفر (1426ق). الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل. قم: مرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
سروش، عبدالکریم (1378). نهاد ناآرام جهان. تهران: مؤسسه فرهنگی صراط.
سید مرتضی، علی بن حسین (1410ق). الشافی فی الامامة، تحقیق سید عبدالزهراء خطیب حسینی. تهران: مؤسسه الصادق.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1302ق). مجموعة الرسائل التسعه: رساله قضا و قدر. قم: مکتبة المصطفوی.‌
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1363). المبدأ و المعاد. تهران: دانشگاه تهران.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1375). الشواهدالربوبیه، جواد مصلح. تهران: سروش.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1377). المظاهر الالهیه فی اسرار العلوم الکمالیه، تحقیق استاد سید جلال‌الدین آشتیانی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1378). شرح بر زاد المسافر، سید جلال‌الدین آشتیانی، (متن رساله). قم: بوستان کتاب.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1385الف). اسرارالایات. تهران: حکمت.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1385ب). شرح اصول الکافی. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1403). تعلیقات صدرالدین محمد شیرازی بر شرح حکمت الاشراق سهروردی، ترجمه مسعود انصاری. تهران: انتشارات مولی.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (1981م). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: دارالاحیا التراث العربی.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (بی‌تا-الف). الرسائل. قم: مکتبة المصطفوی.
الشیرازی (ملاصدرا)، صدرالدین‌محمد (بی‌تا-ب). شرح و تعلیقه صدرالمتالهین بر الهیات شفا. تهران: بنیاد حکمت اسلامی.
طباطبایی، ابوالحسن (بی‌تا-الف). رساله فی بیان استجابه الدعا. قم: مؤسسه انتشارات امام هادی.
طباطبایی، سید محمدحسین (بی‌تا-ب). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. لبنان: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
طباطبایی، سید محمدحسین (1378). تفسیر المیزان، ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه.
طبرسی، حسن بن فضل (1370). مکارم الاخلاق. قم: الشریف الرضی.
طبرسی، فضل‌ بن حسن (1408ق). مجمع البیان. بیروت: دارالمعرفه.
عبودیت، عبدالرسول (1391). نظام حکمت صدرایی. قم: سمت (مؤسسه آموزشی امام خمینی).
علوی‌تبار، سینا و پاکزاد، الهه (1401). توسل و طلب شفاعت در نگاه قرآن و حکمت متعالیه. اندیشه‌های فلسفی و کلامی، 2(1)، 89-116.
https://sanad.iau.ir/Journal/andisheha/Article/1100624/FullText
فخارنوغانی، وحیده و راستین‌ طرقی، امیر (1402). تبیین مسئله فلسفی دعای مستجاب براساس مدل استجابت انکشافی. فلسفۀ دین، 21(2)، ۲۴-۱. https://doi.org.10.30497/prr.2023.243422.1787
کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). فروع الکافی، تصحیح علی‌‎اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کلینى، محمد بن یعقوب (1369). أصول الکافی، ترجمه مصطفوى. تهران: علمیه اسلامیه‌.
لاهیجی، محمدجعفر بن الصادق (1386). شرح رساله المشاعر. قم: بوستان کتاب.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
مطهری، مرتضی (1378). عدل الهی. تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی (بی‌تا). مجموعه آثار. بی‌جا.
ورّام بن أبی فراس (1410ق). مجموعه ورّام (تنبیه الخواطر و النواظر). قم: مکتبه الفقیه.
وطن‌دوست، محمدعلی و رضوی، سیدمحمدرضا (1402). ارزیابی تحلیلی نقدهای فلسفی واردشده بر قاعدة الواحد با تأکید بر مبانی حکمت متعالیه. آینه معرفت، ۲۳(۷۶)، 1-18. https://doi.org.10.48308/jipt.2023.232701.1452

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار