بررسی و نقد نظریه وجود ذهنی با تأکید بر حکمت متعالیه و انسجام معرفتی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته حوزه علمیه مشهد و قم، گروه فلسفه و منطق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

معرفت‌شناسی در فلسفه غرب و اسلامی، به‌ویژه در دوران معاصر، اهمیت فراوانی یافته است. از چالش‌برانگیزترین مباحث تبیین و ارزیابی علوم حصولی است که در فلسفه اسلامی تحت عنوان نظریه «وجود ذهنی» بررسی می‌شود. این نظریه یکی از چهار نظریه مطرح و آخرین تبیین موجود آن است که در حکمت متعالیه شکل گرفته است. مسئله اصلی این پژوهش ارزیابی توانایی این تبیین در رفع چالش‌های قدیم مانند جمع مقولات متباین و پاسخ به پرسش‌های معرفت‌شناسی جدید است. با رویکردی انتقادی و براساس توجه هم‌زمان به مبناگروی و لزوم انسجام بافت معرفت، این نوشتار نظریه وجود ذهنی را با سه نظریه رقیب مقایسه می‌کند و بر آن است که این نظریه، هرچند پیشرفت بزرگی در حل مسئله است، از نظر مبانی و نیز انسجام با دیگر مباحث فلسفی نیازمند بسط و تکمیل است. پیشنهادهایی نیز برای بهبود این نظریه مبتنی بر حکمت متعالیه ارائه شده است. اهمیت بررسی این نظریه آن است که هم به مسائل معرفت‌شناسی معاصر مرتبط است و هم سرنوشت هستی‌شناسی معرفت در فلسفه اسلامی به تبیین صحیح آن وابسته است. روش تحقیق این مطالعه توصیفی - تحلیلی و مبتنی بر گردآوری کتابخانه‌ای اطلاعات است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Examining and Criticizing the Theory of Mental Existence with Emphasis on Transcendent Philosophy and Epistemological Coherence

نویسنده [English]

  • Behzad Parvazmanesh
Graduate of Seminaries of Mashhad and Qom. Ph.D of Islamic philosophy and theology - transcendent wisdom, Department of Philosophy and Logic, Faculty of Social Sciences & Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Epistemology has gained significant importance in both Western and Islamic philosophy, particularly in the contemporary era. Among the most challenging discussions is the explanation and evaluation of acquired sciences, which in Islamic philosophy is examined under the title of "mental existence". This theory is one of the four prominent theories, with its latest formulation developed in transcendent philosophy. The primary focus of this research is to assess the capability of this formulation in addressing ancient challenges, such as unifying disparate categories, and responding to modern epistemological questions. Adopting a critical approach and emphasizing both foundationalism and the necessity of coherence within the structure of knowledge this study compares the theory of mental existence with three other competing theories. It concludes that while this theory represents a significant advancement in resolving the problem it still requires further development in terms of its foundations and coherence with other philosophical discussions. Suggestions for improving this theory, based on the principles of transcendent philosophy, are also presented. The significance of this problem lies in its relevance to contemporary epistemological problems and its crucial role in determining the ontology of knowledge in Islamic philosophy. The research method employed is descriptive-analytical, relying on library-based data collection.

کلیدواژه‌ها [English]

  • mental existence
  • Unification of categories
  • transcendent philosophy
  • gradation of quiddity
  • gradation of existence

مراجع

قرآن کریم
ابن‌سینا (1376). الشفاء (الإلهیات)، تحقیق حسن حسن‌زاده آملی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
احمدی، مسلم (۱۴۰۱). تحلیل تطبیقی راهکار ابن‌سینا و ملاصدرا در رفع اشکال اجتماع یک ماهیت تحت دو مقوله. حکمت سینوی، ۲۶(۶۷)، ۱۷۲-۱۵۵. https://doi.org/10. 30497/ap. 2023. 243764. 1599
اسدی، مهدی (۱۴۰۰). راه‌حلی به دشواری تسلسل در ابژه در رد وجود ذهنی. اندیشه دینی، ۲۱(4)، ۱–۲۸. https://doi.org/10.22099/jrt.2021.41884.2553
اسدی، مهدی (۱۴۰۱). تعمیم تعریف رسمی و حل اشکال فرمول‌های پیچیده در رد وجود ذهنی. فلسفه، ۵۰(۱)، ۱–۱۷. https://doi.org/10.22059/jop.2022.330716.1006648
اکبری، رضا (۱۳۷۷). وجود ذهنی از منظری دیگر. خردنامه صدرا، (۱۴)، 37–۴۸.
ایجی، عضدالدین (بی‌تا). المواقف. بیروت: عالم الکتب.
بهمنیار، ابوالحسن (1375). التحصیل، تصحیح مرتضی مطهری. تهران: دانشگاه تهران.
پاشایی، محمدجواد (۱۳۹۰). چیستی وجود ذهنی در نظام حکمت صدرایی. آیین حکمت، ۳(۸ و ۹)، 71–۹8.
توکلی، محمدهادی (1400). بازخوانی پاسخ‌های صدرالمتألهین به اشکال لزوم قرار گرفتن یک ماهیت تحت دو مقوله در بحث وجود ذهنی. خردنامه صدرا، ۲۵(۴)، 13-32.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۷۵). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه)، بخش چهارم از جلد اوّل، تنظیم و تدوین حمیدرضا پارسانیا. قم: اسراء.
جوادی، محسن و کوهی، توکل و باران، سدات (۱۳۹۱). وجود ذهنی از دیدگاه ملاصدرا. حکمت صدرایی، ۱(۱)، ۳1–46. https://dor.org/20.1001.1.23221992.1391.1.1.4.6
حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۸۲). النور المتجلی فی الظهور الظلی.  قم: بوستان کتاب قم.
دست‌افشان، علیرضا و کریمی، آذر (۱۳۹۳). نظریه وجود ذهنی ابن‌سینا در برابر بالفعل‌گرایی غیرجدی و امکان‌گرایی. منطق‌پژوهی، ۵(۱)، 73-51.
زراعت‌پیشه، محمود و فرامرز قراملکی، احد (۱۳۹۲). راهکار متمایز ملاصدرا از ابن‌سینا در رفع «اجتماع دو مقوله» در وجود ذهنی و کارایی آن. فلسفه و کلام اسلامی، ۴۶(۱)، 79–91. https://doi.org/10.22059/jitp.2013.31937
سبزواری، هادی (۱۳۸۴). شرح المنظومه، تحقیق مسعود طالبی. تهران: نشر ناب.
سعیدی‌مهر، محمد و میرحسینی، فاطمه و کریم‌زاده، امید (۱۴۰۰). بررسی اشکالات پدیدارشناختی نظریه وجود ذهنی با نگاهی به نظریه داده‌های حسی. هستی و شناخت، ۸(۱)، ۲۲۶-۲۰۵. https://doi.org/10.22096/ek.2022.541249.1405
سعیدی‌مهر، محمد (۱۳۹۳). وجود ذهنی و حقیقت علم؛ تفسیری تجزیه‌گرا از دیدگاه ملاصدرا. حکمت صدرایی، ۳(۱)، ۱09–۱23. https://doi.org/10.22096/ek.2022.541249.1405
سهروردی، یحیی (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، نجفقلی حبیبی و سید حسین نصر. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شبانی، مرتضی (۱۳۸۳). وجود ذهنی از منظر فلاسفه بزرگ اسلامی. فروغ اندیشه، ۸، ۸6–۱۰3.
شجاری، مرتضی (۱۳۸۷). تفاوت علم و وجود ذهنی در معرفت‌شناسی ملاصدرا و بررسی نتایج آن. آینه معرفت، ۸(۱)، 32-8.
شیروانی، علی (۱۳۷۸). تأملی دوباره در وجود ذهنی. قبسات، ۴(۱۲)، ۱۴2–۱52.
صبرآمیز، ابوالفضل و حاج‌حسینی، مرتضی (۱۳۹۶). آیا درباره وجود ذهنی هنوز حرفی برای گفتن وجود دارد؟ بررسی برخی نقدهای وارد بر نظریه وجود ذهنی و تعریف نقشی جدید برای آن. حکمت و فلسفه، ۱۳(۲)، 83-64.
 https://doi.org/10.22054/wph.2017.7708
طاهری، سید صدرالدین (1383). بررسی و نقد مسئله وجود ذهنی در فلسفه صدرالمتألهین. خردنامه صدرا، (۳۶)، 38-۵۰.
طباطبایی، سید محمدحسین (1416ق). نهایه الحکمه. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
طوسی، نصیرالدین (1383). ﺷﺮح اﻹﺷـﺎرات و التنبیهات. ﻗﻢ: اﻟﺒﻼﻏﻪ.
طوسی، نصیرالدین (۱۴۰۷ق). تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی. تهران: مکتب الأعلام الإسلامی.
عاملی، نفیسه (۱۳۸۳). حمل اوّلی ذاتی و شایع در اسفار و تأثیر آن در حل مشکلات فلسفی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی نصراللّه حکمت.
عباسیان چالشتری، محمدعلی (۱۳۸۰). مسئله معدومات، وجود ذهنی و قضیه حقیقیه. مقالات و بررسی‌ها، ۷۰(۸۴۶)، 243-223.
عبودیت، عبدالرسول (1394). فلسفه مقدماتی (برگرفته از آثار شهید مرتضی مطهری). تهران: سمت.
عشاقی، حسین (1372). وعایه الحکمه فی شرح نهایه الحکمه. قم: مؤلف.
غفاری، حسین (۱۳۷۹). نظری اجمالی به مبحث وجود ذهنی. مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی،۱۵۶(۹۶۷)، ۳۰۴-۲۷۴.   
فخر رازی (بی‌تا). المباحث المشرقیه. قم: بیدار.
فلّاحی، اسداللّه و موحد ابطحی، سیدبهاءالدین (1389). کاربردهای نادرست حمل اوّلی. فلسفه و کلام اسلامی، ۴۳(۲)، 103-119.
فیاضی، غلام‌رضا (1378). تعلیقه بر نهایه الحکمه. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
فیاضی، غلامرضا (۱۳۸۶). وجود ذهنی در فلسفه اسلامی. معارف عقلی، (۶)، ۹-۱.
قوام‌صفری، مهدی (۱۳۸۳). اشکال معروف وجود ذهنی را ابن‌سینا حل کرده است، نه ملاصدرا. مقالات و بررسی‌ها، ۷۶(۲)، ۱۸۷–۱۹۶.
قوشجى، على بن محمد (1393)، شرح تجرید العقائد، قم: الرائد.
کاکایی، قاسم و مقصودی، عزت (۱۳۸۸). نقد و بررسی وجود ذهنی از دیدگاه ابن‌سینا. پژوهش‌های فلسفی و کلامی، ۱۰(۴)، 5–26. https://doi.org/10. 22091/pfk.2009.196
کوثریان، حجت و بهشتی، احمد و کشفی، عبدالرسول (۱۳۸۹). بررسی و نقد ادله تحقق وجود ذهنی در فلسفه اسلامی. فلسفه و کلام اسلامی، ۴۳(۱)، 138-119.
گلی‌ملک‌آبادی، علی‌اکبر (۱۳۸۸). تفاوت علم با وجود ذهنی از دیدگاه ملاصدرا. پژوهش‌های اسلامی، 3(۵)، 197–217. https:doi.org/10.22103/jir.2012.420
لاهیجی، عبدالرزاق (1383). شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، تحقیق اکبر اسدعلیزاده. قم: مؤسسه الإمام الصادق(ع).
محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۷۹). وجود ذهنی از دیدگاه حکمای اسلامی. خردنامه صدرا. (۲۰)، ۳1–۳5.
مدرّس زنوزی، علی (1376). بدایع الحکم. تهران: الزهراء(س).
مدرّس زنوزی، علی (1378). مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقا علی مدرس طهرانی، مقدمه، تنظیم، تصحیح و تحقیق محسن کدیور. تهران: اطلاعات.
مصباح یزدی، محمدتقی (1364الف). آموزش فلسفه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی-معاونت فرهنگی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1364ب). تعلیقه علی نهایه الحکمه. قم: مؤسسه فی طریق الحق.
مطهری، مرتضی (1386). مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ج 9. تهران: صدرا.
مطهری، مرتضی (1388). تقریرات شرح المنظومه، ج 1. تهران: حکمت.
ملاصدرا (1363). المشاعر. تهران: طهوری.
ملاصدرا (1378). التنقیح فی المنطق، تصحیح و تحقیق غلامرضا یاسی‌پور. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382الف). الشواهد الربوبیه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1382ب). شرح و تعلیقه الهیات شفاء، ج 1، تصحیح نجفقلی حبیبی و محمد خامنه‌ای. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1383). الحکمه المتعالیه فی الأسفار الأربعه العقلیه، ج 1، تصحیح و تحقیق غلام‌رضا اعوانی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1392). تعلیقه حکمة الاشراق، تصحیح نجفقلی حبیبی و حسین ضیایی. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا (1981). الحکمه المتعالیه فی الأسفار الأربعه العقلیه. بیروت: دار الإحیاء التراث العربی.
یزدانی، محمد و قاسمی، اعظم و زکیانی، غلامرضا (۱۳۹۸). نقد تمایز علم از وجود ذهنی در معرفت‌شناسی صدرایی. جاویدان خرد، ۱۶(۱)، ۲۰۹–۲۳۳. https://doi.org/10.22034/iw.2019.193062.1340

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار