از «فرقه» تا «معنویت»: بررسی سه تغییر پارادایمی در مطالعه دین‌داری خارج از «دیانت»

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

گروه ادیان و عرفان، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

در یک قرن گذشته، دین‌داری‌ غیررسمی و خارج از نهاد دیانت دچار تحولی شتابان، پیچیده و چندلایه شده ‌است. در واکنش به این پدیده، علوم اجتماعی و دین‌پژوهی طی دوره‌های گوناگون، از اصطلاحات متعددی برای طبقه‌بندی و تحلیل آن استفاده کرده‌اند، از «فرقه» و «نحله» تا «جنبش‌های نوپدید دینی»، «عصر جدید/ نیوایج» و «معنویت‌گرایی جدید». این تنوع اصطلاحات نه‌تنها بازتابی از دگرگونی‌های درون پدیده‌ است، بلکه حاصل چرخش‌های نظری، تغییرات معرفتی و تحولات مفهومی در سنت‌های پژوهشی است. مطالعه حاضر، با بهره‌گیری از روش تاریخ مفاهیم (راینهارت کوزلک) و برپایه چهارچوب نظری نوری تیناز، در پی بازسازی سیر تحول مفاهیم و اصطلاحات به‌کاررفته در نام‌گذاری و مطالعه این پدیده از 1930 تا 2010 میلادی است. براساس یافته‌های این مطالعه، تحول اصطلاحات در این حوزه را می‌توان در قالب سه دوره اصلی و سه حلقه انتقالی صورت‌بندی کرد که هریک نشان‌دهنده چرخش در رویکردهای تحلیلی، رشته‌های مداخله‌گر و زمینه‌های اجتماعی است. این تقسیم‌بندی هم امکان شناخت دقیق‌تر پدیده را فراهم می‌آورد و هم نسبت آن با دانش تولیدشده در پیرامون را روشن می‌کند. درنهایت، پژوهش حاضر با تمرکز بر مناسبات بین زبان، گفتمان نظری و تحولات اجتماعی چهارچوبی میان‌رشته‌ای برای فهم تاریخیِ تحولات دین‌داری خارج از دیانت رسمی ارائه می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

From “Cult” to “Spirituality”: Tracing Three Paradigm Shifts in the Study of Non-Institutional Religiosity

نویسنده [English]

  • ahmad shakernejad
Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology and Religions, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Over the past century, non-institutional and informal forms of religiosity have undergone rapid, complex, and multilayered transformations. In response to this phenomenon, the social sciences and religious studies have employed a range of terms to classify and analyze it—ranging from "cult" and "sect" to "new religious movements," "New Age," and "contemporary spirituality." This conceptual diversity not only reflects internal changes within the phenomenon itself but also stems from theoretical turns, epistemological shifts, and conceptual transformations within academic traditions. The present study, drawing on the methodology of conceptual history (with emphasis on Reinhart Koselleck’s approach) and framed by Nuri Tınaz’s theoretical model, seeks to reconstruct the evolution of key concepts and terminologies used to name and study this phenomenon between 1930-2010. Findings suggest that this conceptual development can be categorized into three main periods and three transitional phases, each marking a shift in analytical approaches, disciplinary engagements, and socio-historical contexts. This periodization not only enhances our understanding of the phenomenon but also clarifies its relation to the body of knowledge produced around it. Ultimately, this study offers an interdisciplinary framework for historically understanding transformations in religiosity beyond institutional religion, by focusing on the dynamic interplay between language, theoretical discourse, and social change.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Non-institutional religiosity
  • contemporary spirituality
  • religious studies
  • cult
  • sect
  • conceptual history
اسپیلکا، برنارد، هود، رالف دبلیو، هانسبرگر، بروس و گرساچ، ریچارد (1400). روان‌شناسی دین، ترجمه محمد دهقانی. تهران: انتشارات رشد.
خنیفر، حسین و مسلمی، ناهید (1402). اصول و مبانی روشهای پژوهش کیفی. تهران: نگاه دانش.
داوسون، لورن (1396). فرقه‌ها و جنبش‌های نوپدید دینی، ترجمه کوثر طاهری و سمانه غلامی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
شاکرنژاد، احمد (1397). معنویت‌گرایی جدید. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
صفری فروشانی، نعمت‌اللّه (1380). راهنمای مطالعات فرقه‌شناسی. فصلنامه هفت آسمان، ۳(9-10)، ۱۲۱-۱۵۰.
طالبی، ابوتراب (1392). معنویت‌گرایی نوین به‌مثابه گفتمان. فصلنامه علوم اجتماعی، (62)، ۲۱۳-۲۵۲.
طالبی دارابی، باقر (1394). فرقه‌گرایی جدید در ایران: تحلیل جامعه‌شناختی عرفان‌های نوظهور در ایران، پایان‌نامه دکتری، دانشگاه علامه طباطبایی.
کمپل، کولین (1387). تئودیسه «عصر جدید» برای عصر جدید، ترجمه باقر طالبی دارابی. فصلنامه هفت آسمان، ۱۰(38)، ۱۸۷-۲۱۰.
وودهد، لیندا (1397). ادیان در دنیای مدرن، ترجمه ح. رضانیا. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
ویلسون، برایان و کرسول، جمی (1393). جنبش‌های دینی جدید، ترجمه موسی اکرمی. تهران: انتشارات نگاه معاصر.
همیلتون، ملکم (۱۳۸۹). جامعه‌شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی. تهران: نشر ثالث.
هینلز، جان (1393). فرهنگ ادیان جهان، گروه مترجمان. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.