تنزیه هستی‌شناسانه ذات مقدس حق در اندیشه عرفانی امام خمینی (قدس‌سره)

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

گروه عرفان اسلامی و اندیشه امام خمینی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران.

چکیده

اصطلاح «ذات» و تعبیر به «مقام ذات غیب‌الغیوبی» لحاظِ ذات «من حیث‌ هی» است و «تجلیات» یا «کثرات» اعتبارِ ذات با خصوصیات مواطن و مراتب. اهل معرفت «ذات من حیث هی» را افقی ناپیداکرانه معرفی می‌کنند که، به دلیل اطلاق (مَقسَمی) اسم، رسم و حُکمی نمی‌پذیرد. ازاین‌رو، آنچه عارفان در باب ذات ارائه کرده‌اند گونه‌ای «تنزیهی» دارد؛ چنان‌که امام خمینی معرفت بشر به ذات و آگاهی انسان از آن حقیقت مُطلقه را به علم به «اسماء و صفات» و شناخت آن‌ها محدود می‌داند. امام خمینی، برای تبیینِ لحاظ و اعتبارِ «ذات من حیث‌ هی»، ویژگی‌ها یا مؤلفه‌هایی تنزیهی را در نظامی هستی‌شناسانه برمی‌شمرد. امام، در پایبندی به لوازم سخن خود، مقام غیب‌الغیوبی حق را حتی معبود عابدان هم نمی‌داند. افزون بر این، ایشان اعتراف به «ناشناختگی» و اذعان به «نارسایی و ناتوانی علم و آگاهی بشر از فهم و درک ذات» را اصل نخستین سلوک می‌خواند. این پژوهش، با بررسی و تحلیل این مؤلفه‌ها، نگاه هستی‌شناسانه ایشان را در این باب تبیین می‌کند.
 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Ontological Transcendence of the Sacred Essence of the Divine in the Mystical Thought of Imam Khomeini

نویسنده [English]

  • mahmoud sadeqi
Department of Islamic Mysticism and Imam Khomeiniʿs Thought, Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The term “essence” (dhāt) and the expression “the station of the Essence as the Unseen of the Unseen (ghayb al-ghuyūb)” refer to the consideration of the Essence qua Essence (min ḥaythu hiya). By contrast, “manifestations” or “multiplicities” signify the Essence insofar as it is viewed through the specific conditions of ontological loci and levels of existence. The mystics describe the Essence qua Essence as an utterly indeterminate horizon which, by reason of its absolute (genus‑level) unconditionedness, admits of no name, description, or determination. Consequently, the doctrines advanced by the mystics concerning the Essence are fundamentally apophatic in character. In this vein, Imam Khomeini holds that human knowledge of the Essence—and awareness of that absolute Reality—is restricted to knowledge of the Divine Names and Attributes. In order to clarify what it means to consider or “take into account” the Essence qua Essence, Imam Khomeini enumerates certain apophatic features or components within a broader ontological system. Remaining faithful to the implications of his own position, he maintains that the station of the Divine Essence in its most hiddenness—ghayb al‑ghuyūb—is not even the object of worship for the worshippers. Furthermore, he regards the acknowledgment of the Essenceʿs unknowability and the admission of the insufficiency and incapacity of human cognition to grasp it as the foundational principle of spiritual wayfaring. This study analyzes these apophatic components and elucidates his ontological perspective on this question.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Essence (Dhāt)
  • Apophasis (Tanzīh)
  • Hiddenness and Inwardness (Ghayb wa Buṭūn)
  • Inaccessibility / Transcendental Immunity (Maṣūniyya)
  • Manifestation and Disclosure (Tajallī wa Ẓuhūr)
ابن‌عربى، محی‌الدین(بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دارالصادر.
ترکه‏، صائن‌الدین على بن محمد (۱۳۶۰). تمهید القواعد، تحقیق و تصحیح آیت‌اللّه سید جلال‌الدین آشتیانى‏. تهران: انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
جامى، عبدالرحمن (1370). نقد النصوص فى شرح نقش الفصوص. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.
جرجانی، سید شریف على بن محمد (1370). کتاب التعریفات. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
جیلى، عبدالکریم (1418ق). الإنسان الکامل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
خمینى، روح‌اللّه (۱۳۷۰). آداب الصلاة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس‌سره).
خمینى، روح‌اللّه (۱۳۷۳). شرح چهل حدیث (اربعین حدیث). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس‌سره).
خمینى، روح‌اللّه (۱۴۱۰ق). تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس‌سره).
خمینى، روح‌اللّه (۱۳۷۵). تفسیر سوره حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس‌سره).
خمینى، روح‌اللّه (۱۳۸۶). مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة، با مقدمه استاد سید جلال‌الدین آشتیانی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس‌سره).
شریف الرضی، محمد بن حسین (۱۴۱۴ق‏). نهجالبلاغة، تصحیح صالح، صبحی‏. قم: انتشارات هجرت.
صدوق، محمد بن على، ابن‌بابویه (۱۳۹۸ق). التوحید. قم: انتشارات جامعه مدرسین.
فنارى،‏ شمس‌الدین محمد بن حمزه (۲۰۱۰). مصباح الأنس بین المعقول و المشهود، تحقیق و تصحیح عاصم ابراهیم الکیالی‏. بیروت: دارالکتب العلمیه‏.
فیومى، احمد بن محمد (۱۴۱۴ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: مؤسسه دارالهجرة.
قشیرى، ابوالقاسم عبدالکریم (۱۳۸۹ق). اربع رسائل فى التصوف. بغداد: مطبعة المجمع العلمى العراقى.
قونوى،‏ ابی‌المعالی صدرالدین محمد بن اسحاق (۲۰۱۰). مفتاح الغیب (مصباح الأنس)‏، تحقیق و تصحیح عاصم ابراهیم الکیالی‏. بیروت: دارالکتب العلمیه.
قونوى،‏ ابی‌المعالی صدرالدین محمد بن اسحاق (۱۳۷۱). النصوص. تهران: مرکز نشر دانشگاهى.
کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسى، مولی محمد باقر بن محمدتقى (۱۴۰۴ق). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تصحیح سید هاشم رسولی محلاتی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مصطفوی، حسن (۱۳۶۸). التحقیق ‌فی‌ کلمات‌ القرآن‌ الکریم. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (اسوه).
یزدان‌پناه، سید یداللّه (1395). فروغ معرفت در اسرار خلافت و ولایت، شرحی بر رساله مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة اثر امام خمینی، تحقیق و نگارش سعید هلالیان. تهران: چاپ و نشر عروج.