صورت‌بندی ابعاد دولت‌مندی در کلام‌ سیاسی آیت‌اللّه جوادی‌آملی: تحلیلی براساس روش هرمنوتیک اسکینر

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

گروه علوم سیاسی، پژوهشکده علوم اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران.

چکیده

مقاله بر ابعاد «دولت‌مندی» کلام‌ سیاسی تمرکز دارد که بر چهار محور بنیادین اسلام و مشروعیت دولت، اسلام و مردم‌سالاری، اسلام و سکولاریسم، و اسلام و روابط‌ بین‌الملل متمرکز است. در منظومه ‌فکری جوادی ‌آملی، دولت ‌اسلامی نه‌صرفاً نهادی اجرایی، بلکه ساختاری معرفتی، اخلاقی و تمدنی است که در امتداد ربوبیت ‌الهی، خلافت ‌انسان و هدایت ‌قرآنی شکل می‌گیرد. این ‌دولت مأموریتش نه‌فقط اداره، بلکه تربیت، هدایت و تحقق کرامت ‌انسانی است. زمینه‌های عینی جوادی ‌آملی را به تبیین دولت‌ ولایی سوق داده، درحالی‌که وی براساس زمینه‌های ذهنی دولت را به خلافت ‌نوعیه و هدایت تمدنی پیوند می‌زند. هنجارهای مرسوم مشروعیت را الهی، مردم‌سالاری را شورایی و روابط را عدالت‌محور می‌دانند. جوادی ‌آملی، با تصرفات ‌نوین، ولایت ‌فقیه را امتداد امامت‌ معرفتی، مشروعیت را الهی با مقبولیت ‌مردمی، مردم‌سالاری را توحیدمحور و هدایت‌شده، و روابط‌ بین‌الملل را بر پایه فطرت ‌توحیدی بازتعریف می‌کند، با نقد عقل ‌ابزاری غربی و ولایت ‌مطلقه سنتی. به اعتقاد وی، پذیرش قانون ‌اساسی از سوی امت، هم‌زمان با پذیرش مسئولیت ‌امامت از سوی رهبر، صورت تعاهدی دوسویه و الزام‌آور دارد؛ و «عقد صحیح»، «عهدی ‌لازم» و «عقدی ‌حتمی» است. این امر نشان می‌دهد کلام‌ سیاسی دولت‌مندی جوادی ‌آملی معطوف به مسائل، با جامعیت ‌نسبی و بازسازی هنجارها، دولت را به نهادی ‌اخلاقی و تمدن‌ساز تبدیل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Formulation of the Dimensions of Statehood in the Political Theology of Ayatollah Javadi Amoli: An Analysis Based on Skinner's Hermeneutics

نویسنده [English]

  • ali aqajani
Department of Political Science, Social Sciences Research Institute, Hawza and University Research Institute, Qom, Iran.
چکیده [English]

This article focuses on the dimensions of “statehood” in political theology, centered on four fundamental axes: Islam and state legitimacy, Islam and democracy, Islam and secularism, and Islam and international relations. In Javadi Amoli’s intellectual framework, the Islamic state is not merely an executive institution but a cognitive, ethical, and civilizational structure that emerges in continuity with divine lordship, human vicegerency, and Qur’anic guidance. Its mission is not only administration, but also education, guidance, and the realization of human dignity. Socio‑political circumstances lead Javadi Amoli toward articulating a velayi (guardianship‑based) state, while his conceptual premises connect the state to general human vicegerency and civilizational guidance. Conventional norms regard legitimacy as divine, democracy as consultative, and international relations as justice‑centered. Javadi Amoli, through novel formulations, redefines the juristic domains of authority of the Guardian Jurist as an extension of epistemic Imamate, legitimacy as divine with popular acceptance, democracy as monotheistic and guided, and international relations as grounded in primordial monotheistic nature—while critiquing both Western instrumental reason and traditional absolute guardianship. He argues that the community’s acceptance of the Constitution, together with the leader’s acceptance of the responsibility of Imamate, forms a bilateral and binding covenant—one that constitutes a “valid contract,” a “necessary covenant,” and an “obligatory bond.” This indicates that Javadi Amoli’s political theology of statehood, being problem‑oriented and relatively comprehensive, reconstructs normative foundations and transforms the state into an ethical and civilization‑building institution.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Political Theology
  • Statehood
  • Ayatollah Javadi Amoli
  • Skinnerian Hermeneutics
  • Norms and Juristic Domains of Authority

مراجع

قرآن
آقاجانی، علی (1402). بررسی‌ تطبیقی «مسائل کلام ‌سیاسی» از دیدگاه جوادی آملی و مجتهد شبستری. جستارهایی در فلسفه و کلام اسلامی، 55(2)، 177–201.
آقاجانی، علی (1403). بررسی جریان‌های فکری مؤثر در تکوین نگرش کلامی - سیاسی آیت‌اللّه جوادی آملی. آینه ‌معرفت، 10(1)، 85–110. https://doi.org/10.48308/jipt.2024.235305.1514
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (۱۳۵۹). مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اسکینر، کوئنتین (1393). مبانی علم‌ سیاست، ترجمه م. مجیدی. تهران: فرهنگ جاوید.
امیری، فرزاد (۱۳۹۱). بررسی مباحث کلام اجتماعی آیت‌اللّه جوادی آملی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. قم: پژوهشگاه معارج.
بهروزی‌لک، غلامرضا (1382). چیستی کلام ‌سیاسی. قبسات، 28، ۷۹-۱۰۵.
جاوید، فرهنگ (1393). بنیادهای اندیشۀ سیاسی مدرن، ترجمۀ فیروزمند. تهران: آگه.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۷۶). زن در آینه جلال و جمال، ویراستار: محمود لطیفی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1378). بنیان مرصوص امام خمینی. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۰). تفسیر تسنیم، جلد ۲. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۲). معاد در قرآن، تحقیق علی زمانی قمشه‌ای، جلد ۴. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۳). نسبت دین و دنیا، جلد 4. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۴). حیات حقیقی انسان در قرآن، جلد ۱۵ از تفسیر موضوعی قرآن، تحقیق و تنظیم غلامعلی امین دین، ویرایش سعید بندعلی. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۵الف). سروش هدایت (مجموعه پیام‌های حضرت آیت‌اللّه جوادی آملی)، تحقیق سید محمود صادقی، جلد ۲. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۵ب). تسنیم، تحقیق سعید بندعلی، جلد ۱۰. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1386الف). سرچشمه اندیشه، جلد 4. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۸۶ب). شریعت در آینه معرفت. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1386ج). منزلت ‌عقل در هندسه معرفت ‌دینی. قم: اسراء.
جوادی‌ آم‍ل‍ی‌، عبداللّه (1387الف). مهر استاد، سیره علمی و عملی استاد جوادی آملی (دام ظله)، چاپ ۴. قم: اسراء
جوادی ‌آملی، عبداللّه (1387ب). امام مهدی موجود موعود. قم: اسراء.
جوادی ‌آملی، عبداللّه (۱۳۸۷ج). نسیم اندیشه (دفتر سوم). قم: مرکز نشر اسراء. 
جوادی ‌آملی، عبداللّه (۱۳۸۸الف). تفسیر موضوعی قرآن کریم: نه‌فقط اجرای احکام فقهی، جلد ۱۷. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی ‌آملی، عبداللّه (۱۳۸۸ب). جامعه در قرآن، تحقیق مصطفی خلیلی. قم: نشر اسراء.
جوادی ‌آملی، عبداللّه (۱۳۸۹الف). اسلام و روابط بین‌الملل. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی‌ آملی، عبداللّه (۱۳۸۹ب). ولایت فقیه. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی ‌آملی، عبداللّه (1390). روابط بین‌الملل در اسلام. قم: نشر اسراء.
جوادی‌ آملی، عبداللّه (۱۳۹۱الف). آفاق اندیشه: سخنان و رهنمودهای آیت‌اللّه عبداللّه جوادی ‌آملی در دیدار با شخصیت‌های جهانی، تحقیق و تنظیم علی اسلامی. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی ‌آملی، عبداللّه (1391ب). مفاتیح ‌الحیات. قم: بنیاد بین‌المللی علوم وحیانی اسراء.
خمینی، روح‌اللّه (۱۳۷۸). ولایت فقیه: حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س).
داوری اردکانی، رضا (۱۳۹۲). فرهنگ، خرد و آزادی. تهران: سخن.
سعیدیان‌ جزِی، مریم (۱۳۹۹). خطوط ‌کلی مهندسی تمدن‌ نوین اسلامی در اندیشه آیت‌اللّه جوادی آملی. اندیشه تمدن ‌اسلامی، 3(1)، 45–70. https://doi.org/10.22070/nic.2021.5772.1038
السید، رضوان (۱۳۷۶). الصراع على‌الإسلام: الأصولیة و العلمانیة والدولة الوطنیة. بیروت: دارالکتاب العربی.
طباطبایی، محمدحسین (۱۳۶۲). رسائل سبعه. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی.
عباس‌تبار، رحمت و زارع‌پور نقیبی، محمد (1398). همگرایی عقل و سیاست در حکمت متعالیه جوادی ‌آملی براساس نظریه هرمنوتیک اندیشه‌شناسانه اسکینر. انسان‌پژوهی دینی، 16(42)، 201-219. SID. https://sid.ir/paper/219930/fa
علویان، مرتضی و زارع‌پور، محمد (۱۳۹۷). اقتضائات حضور عقل برهانی در معرفت سیاسی آیت‌اللّه جوادی آملی. معرفت سیاسی، ۱۰(۲۰)، ۲۰۱-۲۱۹.
عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۸۴). فقه سیاسی، جلدهای مرتبط. تهران: امیرکبیر.
غزالی، محمد (۱۳۸۶). احیاء علوم الدین، ترجمه حسین خدیوجم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فقیه، حسن (1397). کارآمدی دولت در اندیشه آیت‌اللّه جوادی آملی و آیت‌اللّه آصفی. پایان‌نامه کارشناسی ‌ارشد، دانشگاه باقرالعلوم(ع). https://kms.bou.ac.ir/thesis/981754
فیرحی، داود (۱۳۸۳). روش‌شناسی اندیشه سیاسی ابن رشد. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، (۶۳)، ۱-۳۰.
فیرحی، داود (۱۳۹۰). دین و دولت در عصر مدرن، جلد ۲. تهران: رخداد نو.
مجتبی‌زاده، علی (۱۳۸۹). اندیشه سیاسی حضرت آیت‌اللّه جوادی آملی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. قم: دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم.
مطهری، مرتضی (۱۳۷۰). بیست گفتار. تهران: صدرا.
منصورنژاد، محمد (1390). سیری در اندیشه سیاسی آیت‌اللّه جوادی آملی. قم: جوان پویا.
موسوی، سید محمدرضا (1401). نسبت عقلانیت و مشروعیت در اندیشه‌ سیاسی جوادی آملی. فصلنامه مطالعات اسلامی و حقوق عمومی، 8(3)، 45–70.
میراحمدی، منصور (1390). مردم‌سالاری دینی در اندیشه آیت‌اللّه جوادی آملی. حکمت اسرا، 3(1)، ۵۳-۷۶.
نادری، مهدی (1400). تحلیل ‌انتقادی مبانی نظریه ‌آزادی در دیدگاه آیزایا‌ برلین (با تأکید بر آرای علامه جوادی آملی). سیاست متعالیه، ۹(۳۳)، ۲۷-۴۶.
نصری ‌اشرفی، جهانگیر (۱۳۹۹). دانشنامه تبرستان و مازندران، ج 3. تهران: نشرنی.
یزدان‌پناه لموکی، طیار (1387). تاریخ مازندران باستان،ج 3. تهران: نشر چشمه.

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار