آینه معرفت

آینه معرفت

تبیین منشأ دین از نگاه فروید و ارزیابی آن از منظر آیت‌اللّه جوادی آملی

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
محمد کرمی رباطی 1
ابوذر رجبی 2
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد، مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
2 دانشیار، گروه مدرسی مبانی نظری اسلام، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران.
10.48308/jipt.2026.241273.1668
چکیده
زیگموند فروید، با تکیه بر جهان‌بینی مادی و رویکرد روان‌شناختی، علت پیدایی دین را بشری، علت گرایش به آن را جهل و ترس از پدیده‌های طبیعی و علت ضرورت گرایش به آن را نیاز موقتی به آرامش روانی معرفی می‌کند. این نظریه تا کنون از جهات متعدد ارزیابی شده است، اما پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تفکیک سه معنای «منشأ دین» به واکاوی و نقد آن از منظر آیت‌اللّه جوادی آملی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظریۀ فروید در هر سه حوزه با نقدهای بنیادین مواجه است: فروید، از حیث علت پیدایی، با غفلت از ابعاد فرامادی دین، دین را به پدیده‌ای بشری فروکاسته است. از حیث علت گرایش، شواهد تاریخی و نقلی با نظریۀ جهل و ترس ناسازگار است؛ انبیا و اولیای الهی عالم‌ترین و شجاع‌ترین مردم زمان خود بوده‌اند و علت اصلی گرایش به دین فطرت الهی است. از حیث علت ضرورت گرایش، نیاز به دین امری دائمی است، نه موقتی. ازاین‌رو، پیش‌بینی فروید دربارۀ زوال دین با پیشرفت علم تحقق نیافته است. درمقابل، آیت‌اللّه جوادی آملی، براساس جهان‌بینی اسلامی، منشأ پیدایی دین را ارادۀ خداوند، علت گرایش به آن را فطرت و علت ضرورت گرایش به آن را نیازهای اساسی و دائمی انسان می‌داند.
کلیدواژه‌ها
دین
منشأ دین
جهل به علل طبیعی
ترس از طبیعت
فطرت
آیت‌اللّه جوادی آملی
فروید

عنوان مقاله English

Explaining the Origin of Religion from Freud's Perspective and Evaluating It from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoli

نویسندگان English

mohammad karamirobati 1
aboozar rajabi 2
1 Graduated from the Department of Theoretical Fundamentals of Islam, University of Islamic Sciences, Qom, Iran.
2 Department of Theoretical Foundations of Islam, University of Islamic Sciences, Qom, Iran.
چکیده English

Sigmund Freud, through a psychological approach, identifies the cause of religion’s emergence as human-made, the cause of the tendency toward it as ignorance and fear of natural phenomena, and the cause of the necessity of this tendency as a temporary need for psychological calm. Using a descriptive-analytical method and distinguishing three meanings of the “origin of religion,” the present study critiques Freud’s theory from the perspective of Ayatollah Javadi Amoli. Findings show that Freud’s theory faces fundamental critiques in all three areas: regarding the cause of emergence, Freud neglects religion’s trans-material dimensions, reducing it to a human phenomenon. Regarding the cause of tendency, historical and scriptural evidence contradicts the ignorance-and-fear theory; prophets and saints were the most knowledgeable and courageous people of their time, and the main cause of tendency toward religion is divine innate nature (fitrah). Regarding the necessity of tendency, the need for religion is permanent, not temporary; thus, Freud’s prediction of religion’s decline with scientific progress has not materialized. In contrast, Ayatollah Javadi Amoli, based on an Islamic worldview, considers religion’s origin as God’s will, the cause of tendency as fitrah, and the cause of the necessity of tendency as humanity’s fundamental and permanent needs.

کلیدواژه‌ها English

Religion
Origin of Religion
Ignorance of Natural Causes
Fear of Nature
Divine Nature
Ayatollah Javadi Amoli
Freud
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
ابن‌بابویه، محمد بن علی (1372). عیون اخبار الرضا(ع)، ترجمۀ حمیدرضا مستفید و علی‌اکبر غفاری، جلد ۱. تهران: نشر صدوق.
استور، آنتونی (1375). فروید، ترجمۀ حسن مرندی. تهران: طرح نو.
استیس، والترترنس (1390). دین و نگرش نوین، ترجمۀ احمدرضا جلیلی. تهران: حکمت.
اگنر، رابرت (1396). برگزیده افکار، ترجمۀ عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
امیریان، محمود و عبدالحسین خسروپناه (1396). بحثی انتقادی دربارۀ دیدگاه‌های روان‌شناختی الحادی در مسئلۀ منشأ دین. پاسخ، (۶)، ۶۷-۸۸.
پالس، دانیل (1382). هفت نظریه در باب دین، ترجمه و نقد محمد عزیز بختیاری. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
توکلی، غلام‌حسین (1383). خاستگاه دین از نگاه فروید (رویکردی انتقادی). تهران: سهروردی.
جوادی آملی، عبداللّه (1383). تفسیر موضوعی قرآن کریم (توحید در قرآن)، جلد 2. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (138۴الف). تفسیر موضوعی قرآن کریم (فطرت در قرآن)، جلد 12. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (138۴ب). تفسیر موضوعی قرآن کریم (وحی و نبوت در قرآن)، جلد 3. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (138۵). علی(ع) مظهر اسمای حسنای الهی. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1387الف). دین‌شناسی. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1387ب). نسبت دین و دنیا. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1387ج). عید ولایت. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1388). تفسیر موضوعی قرآن کریم (قرآن در قرآن)، جلد 1. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1389الف). انتظار بشر از دین. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1389ب). تفسیر انسان به انسان. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1389ج). همتایی قرآن و اهلبیت(ع). قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1389د). ادب فنای مقربان، جلد 1. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1390). تسنیم، جلد 25. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1391). سروش هدایت، جلد 6. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (139۴الف). دانش و روش بندگی. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1394ب). تسنیم، جلد 36. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (139۶). امامت.قم: اسراء.
جوادی آملی، عبداللّه (1397). سروش هدایت، جلد 9. قم: اسراء.
جونز، ارنست و دالبی‌یز، رولان (بی‌تا). اصول روان‌کاوی، ترجمۀ هاشم رضی. بی‌جا: کاوه.
حویزی، عبدعلی بن جمعه (1373). تفسیر نورالثقلین، جلد 1. قم: اسماعیلیان.
رو، ویلیام‌ (1381). فروید و اعتقاد دینی، ترجمۀ قربان علمی. علامه، (۱)، ۷۹-۹۴.
شاله، فلیسین (13۴8). فروید و فرویدیسم، ترجمه اسحاق وکیلی. تهران: مطبوعات.
شهدادی، احمد (1385). فروید و روان‌شناسی دین: تجربه رنج و هراس. خردنامه همشهری، (۴)، ۴۴-۴۷.
شیروانی، علی و همکاران (1۴00). مباحثی در کلام جدید. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
طاهری، حبیب‌اللّه (1390). بررسی و نقد نظریۀ منشأ دین از دیدگاه فروید. اندیشه‌های نوین دینی، (۲۵)، ۱۳۷-۱۵۶.
فرامرز قراملکی، احد (1376). تحلیل فراسوی روان‌شناختی فروید از دین. قبسات، (۳)، ۱۳۲-۱۴۶.
فروم، اریک (بی‌تا). روان‌کاوی و دین، ترجمۀ آرسن نظریان. بی‌جا: پویش.
فروید، زیگموند (13۴2). آیندۀ یک پندار، ترجمۀ هاشم رضی. بی‌جا: آسیا.
مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالأنوار، جلد 40. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مک‌کواری، جان (1375). تفکر دینی در قرن بیستم، ترجمۀ عباس شیخ شعاعی و محمد محمدرضایی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
نارویی، رحیم (1387). بررسی و نقد رویکرد فروید به دین. روان‌شناسی و دین، (۱)، ۱۴۳-۱۷۴.
ولف، دیوید ام. (138۶). روان‌شناسی دین، ترجمۀ محمد دهقانی. تهران: رشد.
یوسفیان، حسن (1391). کلام جدید. تهران: سمت؛ قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).