این پژوهش با محوریت بررسی دیدگاه‌های محمدعلی سنقری حائری و سید جمال‌الدین اسدآبادی درباره نظریه داروین، نشان می‌دهد که هر دو اندیشمند داروینیسم را صرفاً یک فرضیه زیست‌شناختی نمی‌دانند، بلکه آن را پدیده‌ای چندبعدی با پیامدهای الهیاتی و تمدنی تلقی می‌کنند. سنقری حائری نظریه داروین را در چارچوب مکتب ماده‌گرایی و دهری‌گری تفسیر کرده و آن را ذاتاً ناسازگار با توحید و عقل می‌داند. وی با تکیه بر نقدهای عقلی–فلسفی، انسان‌شناختی و روش‌شناختی، داروینیسم را از بنیان مردود می‌شمارد. در مقابل، سید جمال‌الدین اسدآبادی به تفکیک میان داروینِ زیست‌شناس و داروینیسم به‌عنوان جهان‌بینی مادی می‌پردازد و ضمن پذیرش مشاهدات طبیعی تغییر و تنوع، با تعمیم‌های فلسفی و ایدئولوژیک نظریه مخالفت می‌کند. او نقد خود را بر آثار تمدنی و اخلاقی داروینیسم متمرکز ساخته و خطر فروکاست انسان و اخلاق به اصل «تنازع بقا» را گوشزد می‌نماید. در نتیجه، سنقری حائری نماینده مواجهه فلسفی–کلامی و محافظه‌کارانه با داروینیسم است، در حالی‌که اسدآبادی رویکردی اصلاح‌گرانه و تمدنی دارد که بر حفظ عقلانیت علمی در چارچوب ایمان تأکید می‌کند. هرچند هر دو در ردّ داروینیسم مادی هم‌نظرند، تفاوت در روش و افق معرفتی آنان، دو الگوی متفاوت از مواجهه اسلامی با نظریه داروین را در اندیشه معاصر رقم زده است.