آینه معرفت

آینه معرفت

بررسی تحول مفهوم معیت الهی از کلام امامیه تا حکمت متعالیه با محوریت آیه ۷ سوره مجادله

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان
گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
قاطبه متکلمان امامیه و ملاصدرا تفسیرهای مختلفی با توجه به مبانی خود از آیه شریفه 7 سوره مبارکه مجادله ارائه داده‌اند. مکتب کلامی اسلامی، با پذیرش بینونت عزلی و قائل شدن به تفاوت سنخی و ساختاری وجود اشیا با وجود حق تعالی، معیت خدا با اشیا را به‌نحو علمی ـ قدرتی تفسیر کرده است؛ یعنی حق تعالی، از نظر معیت علمی، محیط بر موجودات است و بدان‌ها علم دارد. اما از نگاه صدرا و براساس مبانی همچون اصالت وجود، بسیط‌الحقیقه و نفی وحدت عددی، این آیه فهمی عمیق‌تر از نسبت خدا با هستی ارائه می‌دهد و رابطه خالق و مخلوق را به صورت وجودی تبیین می‌کند. در این تحقیق، با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین و بررسی معیت مطرح در اندیشه متکلمان امامی و حکمت صدرایی از آیه 7 سوره مبارکه مجادله پرداخته می‌شود. ملاصدرا اگرچه در پذیرش معیت علمی با متکلمان هم‌نواست، معتقد است که حق تعالی به دلیل سریان وجودى در همه مواطن هستى، به نحو وجودی، با هر مخلوقی معیت دارد و حق تعالی، اگرچه با مخلوقات است، از نواقص وجودی آن‌ها منزه است. معیت وجودی ملاصدرا هویت عین‌الفقری مخلوقات به حق تعالی را به اثبات می‌رساند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

An Examination of the Development of the Concept of Divine Accompaniment from Imāmī Theology to Transcendent Theosophy, with a Focus on Verse 7 of Sūrat al-Mujādilah

نویسندگان English

Mansour Abdullahi
Abdullah HosseiniEskandian
ali Babaʾi
Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Islamic Theology and Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

The majority of Imāmī theologians and Mullā Ṣadrā have offered different interpretations of the noble verse 7 of Sūrat al-Mujādilah in accordance with their respective foundational principles. The Islamic theological school, by accepting an absolute ontological separation and by maintaining a categorical and structural difference between the existence of things and the existence of God Almighty, has interpreted God’s “being with” things in terms of knowledge and power. That is to say, with respect to divine epistemic accompaniment, God Almighty encompasses all beings and has knowledge of them. From Ṣadrā’s perspective, however, and on the basis of principles such as the principiality of existence, the doctrine of the Simple Reality, and the denial of numerical unity with respect to God, this verse offers a deeper understanding of the relation between God and being, explaining the relationship between Creator and creature in existential terms. This study, using a descriptive-analytical method, seeks to explain and examine the notion of accompaniment as presented in the thought of Imāmī theologians and in Ṣadrian philosophy in relation to verse 7 of Sūrat al-Mujādilah. Although Mullā Ṣadrā agrees with the theologians in affirming divine epistemic accompaniment, he maintains that God Almighty, due to the existential permeation of being throughout all levels of reality, is existentially with every creature. At the same time, although God is with creatures, He is transcendent above their existential deficiencies. Mullā Ṣadrā’s notion of existential accompaniment establishes the utterly dependent identity of creatures in relation to God Almighty.

کلیدواژه‌ها English

God Almighty
epistemic accompaniment
numerical unity
Mullā Ṣadrā
creatures
Imāmī theologians
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
آشتیانی، جلال‌الدین (1378). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
آمدی، سیف‌الدین (1423). ابکار الافکار فی الاصول الدین. قاهره: دارالکتب.
بابایی، علی، فروهی، ناصر و عبداللهی، منصور (1۴03). معیت مطلق و مقید بر مبنای سه سیر فلسفی مفهومی، وجودی، ظهوری. پژوهش‌های هستی‌شناختی، 13(۲۶)، ۳۴۷-۳۷۴.
بحرانی، ابن‌میثم (1406). قواعد المرام فی العلم الکلام. قم: مکتب آیت‌اللّه مرعشی نجفی.
البحرانی، شیخ یوسف (1۴23). الدّرر النجفیّة. بیروت: دارالمصطفی.
بحرانی، هاشم بن سلیمان (1۴1۵). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: بنیاد بعثت.
جوادی آملی، عبداللّه (۱۳۹۴). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
حسینی اسکندیان، عبداللّه، بابایی، علی و عبداللهی، منصور (1403). خوانش تطبیقی اشاعره و ملاصدرا از آیه شریفه «و هوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ». اندیشه دینی، ۲۴(۴)، ۳۱-۴۲.
حسینى تهرانى، سیدهاشم (1365). توضیح المراد. تهران: مفید.
حلی، حسن بن یوسف (1365). الباب حادی العشر. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1981). نهجالحق و کشف الصدق. بیروت: دارالکتاب ایرانی.
خدایاری، علی نقی (1376). پگاه حوزه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
سبحانی، جعفر (1407ق). مفاهیم القرآن. بی‌جا: مؤسسه سیدالشهدا.
سبحانی، جعفر (بی‌تا). بحوث الملل و النحل. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
سهروردی، شهاب‌الدین (1372). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
شریف الرضی، محمد بن حسین (1۴0۶). تلخیص البیان فی مجازات القرآن. تهران: دارالاضواء.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1425). نهایه الاقدام فی العلم الکلام. بیروت: دارالکتب العلمیه.
شیخ مفید، محمد بن محمد (1413). النکت الاعتقادیه. قم: الموتمر العالمی شیخ مفید.
صدوق، ابوجعفر (1398ق). التوحید. قم: مؤسسه نشر الاسلامی.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی التفسیر القرآن. بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
فاضل مقداد، ابوعبداللّه (1405). ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین. قم: انتشارات آیت‌اللّه مرعشی نجفی.
فیض کاشانی، ملامحسن (1418ق). علم الیقین. قم: انتشارات بیدار.
فیض کاشانی، ملامحسن (1425ق). انوار الحکمه. قم: انتشارات بیدار.
قمی، قاضی سعید (1415ق). شرح توحید صدوق. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کاشانی، فتحاللّه بن شکر (1423‍‌ق). زبدة التفاسیر. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1390). اصول کافی، ترجمه حسین استادولی. تهران: دارالثقلین.
لاهیجی، محمدجعفر (1386). شرح رسالة المشاعر. قم: بوستان کتاب.
مجلسی، محمدباقر (1404). بحار الانوار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
مکارم شیرازی، ناصر (137۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر (1۴28). مختصر الامثل. قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1360الف). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1360ب). اسرار الایات، تصحیح محمد خواجوی. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1366). تفسیر قرآن کریم. قم: بیدار.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1383). شرح اصول الکافی صدرا. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.