نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی

چکیده

استفاده از روش تأویل در فهم متن از گذشته بین متفکران اسلامی رایج بوده است. فارغ از گروه خاصی از فریقین که از این روش استفاده نبرده‌اند و آن را نفی می‌‌کنند؛ عمدة اندیشمندان اسلامی از آن در حوزة مباحث تفسیری و کلامی استفاده می‌‌کنند. البته مواجهه یکسانی با آن در میان موافقان وجود ندارد. دسته‌ای به پذیرش حداکثری این روش نظر داشته و برخی استفادة حداقلی و برخی از بهرة اعتدالی آن سخن می‌‌گویند. متکلمان اشعری به‌‌خصوص در طبقة متقدمان اگرچه منکر کلی تأویل نیستند؛ اما عملاً از آن اجتناب ورزیدند و لوازم و نتایج دیدگاهشان تفاوتی با اهل حدیث ندارد. استاد سبحانی در مقام یک مفسر کلامی،‌ در تفسیر آیات قرآن و روایات، استفاده از روش تأویل را منوط به رعایت ضوابط و شرایطی مجاز دانسته و به نقد رویکردهای افراطی و تفرطی در این عرصه میان متفکران اسلامی می‌‌پردازد. براساس یافته‌های این پژوهش وی استفادة اشاعره  از این روش را در تفسیر آیات قرآن نقد و ارزیابی کرده است و رویکردشان را خلاف عقل و نقل می‌داند. در این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی، ضمن اشاره به ضرورت و جایگاه تأویل نزد ایشان، ارزیابی انتقادیشان را به اشاعره در بهره‌‌گیری از آن دنبال خواهیم کرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Critical Assessment of Ash’arites’ Exegetic Approach to Understanding Religious Texts Based on Ayatollah Jafar Sobhani’s Perspective

نویسنده [English]

  • abuzar rajabi

University of Islamic maaref

چکیده [English]

The use of interpretation in understanding texts has long been widespread among Islamic thinkers. Apart from a small group of thinkers from both religious sects who have not made use of this method, most Islamic thinkers utilize this method in the field of exegetic and theological discussions. However, no unitary approach does exist among the proponents and opponents. Some have had a maximal level of acceptance of this method in mind while others have limited it to a minimal level and still some others have taken the middle ground. The Ash'arite theologians, especially the earlier ones, do not deny the necessity of interpretation; however, they have practically avoided it, and the requirements and the outcomes of their views show no difference from those of traditionalists. Ayatollah Sobhani, as a theological commentator, considers the use of interpretation necessary but conditional to the observance of certain criteria and principles. He has leveled criticisms against the extremist and deviant approaches in the use of this method. Based on the findings of this study, he has critically analyzed the use of this method by the Ash'arites in interpreting the Quranic verses and concluded that their approach is contrary to reason and inspired transmission. Adopting a descriptive-analytical method, the present paper examines Ayatollah Sobhani's approach to the Ash'arite interpretive method.

کلیدواژه‌ها [English]

  • interpretation
  • understanding religious texts
  • exegesis
  • affirming similarity
  • Ash'arites
  • Ayatollah Sobhani
قرآن کریم
آلوسی، محمود، روح المعانی فى تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دارالفکر، 1408ق.
ابن تیمیه، احمد بن عبد الحلیم الحرانی، الفتوی الحمویـة الکبری، ریاض، دار الصمیعی، 1425ق.
ابن خزیمه، ابوبکر محمد، کتاب التوحید، تحقیق الهراس، مصر: مکتبـة الازهریه، بی­تا.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، مقدمة ابن خلدون، بیروت، المکتبـة العصریـة،1416ق.
ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسه التاریخ، بی‌تا.
ابن‌فارس،احمد، معجم مقاییس اللغه، مصحح عبدالسلام محمد هارون، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ط3، 1414ق.
ابوزهره، محمد، تاریخ مذاهب اسلامی، مترجم علیرضا ایمانی، چ2، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب،
1393.
ابوزید، نصر حامد، رویکرد عقلانی در تفسیر قرآن، ترجمه احسان موسوی خلخالی، تهران، نیلوفر، 1387.
اسعدی، محمد، و سید محمد طیب حسینی، پژوهشی در محکم و متشابه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، تهران، سمت، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی، 1390.
اشعری، ابوالحسن، الإبانـة عن أصول الدیانـة، تحقیق:د. فوقیة حسین محمود، القاهرة، دار الأنصار،
1397ق.
_____، مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، بیروت، دار صادر،  1427ق.
_____، رساله اهل الثغر، تحقیق عبدالله شاکر محمد الجنیدی، دمشق، مکتبه العلوم و الحکم، 1988.
 
القاضی، احمد بن عبدالرحمان،  مذهب اهل التفویض فی نصوص الصفات عرضاً و نقداً، ریاض، دارالعاصمه، 1416ق.
الله‌بداشتی، علی، "توحید وصفات الهی"، درس‌نامه کلام تخصصی، قم، دانشگاه قم، 1390.
بغدادی، عبدالقاهر،  الفرق بین الفرق، ترجمه محمدجواد مشکور، چ3، تهران، اشراقی، 1367.
_____، اصول الدین، دمشق: دار ناصیف، بی‌تا.
بیهقی، احمد بن الحسین،  الأسماء و الصفات، تحقیق: عبدالله بن محمد الحاشدی، السعودیـة، مکتبـة السوادی، 1413ق.
تفتازانی، مسعود بن عمر،‌ شرح المقاصد، تحقیق و تعلیق دکتر عبدالرحمان عمیره، قم، منشورات الشریف الرضی، 1371.
جبرئیلی، محمدصفر،  سیر تطور کلام شیعه، تهران، ‌سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، 1389.
جرجانی، میر سید شریف،  التعریفات، قاهره، دار الکتتاب المصری؛ بیروت، دار الکتاب البنانی، 1411ق.
جرجانى، عبدالقاهر، شرح المواقف، قم، شریف الرضى، 1370.
جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم، اسراء، 1378.
جوهری، اسماعیل بن حماد، ‌ الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، 1376ق.
خویی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسة احیاء آثار الامام الخویی، بی‌تا.
رازی، فخرالدین محمد بن عمر، البراهین در علم کلام، مقدمه و تصحیح سید محمد باقر
سبزواری، تهران، دانشگاه تهران، 1341.
_____،  المطالب العالیه من العلم الالهی، بیروت، دار الکتاب العربی، 1407ق.
_____، المحصل، عمان، دار الرازی، 1411ق.
_____، مفاتیح الغیب، بیروت، ‌دار احیاء‌التراث العربی، 1420ق.
_____،  اساس التقدیس، محقق اسماعیل